Juliusz Zieliński

Juliusz Zieliński
Ilustracja
fotografia z lat 20.
Data i miejsce urodzenia

6 maja 1881
Komorsk

Data i miejsce śmierci

9 stycznia 1944
KL Dachau

Zawód, zajęcie

nauczyciel

Faksymile
Juliusz Zieliński z Marią z Domańskich, 1912

Juliusz Zieliński (ur. 6 maja[a] 1881 w Komorsku (powiat świecki)[a], zm. 9 stycznia 1944 w Dachau) – nauczyciel, działacz przedwojennego Związku Polaków w Niemczech, dyrektor polskiej szkoły w Złotowie (Krajna).

w otoczeniu uczniów

Życiorys

Do 1929

Syn polskich rolników: Jakuba Zielińskiego i Weroniki z domu Oszwałdowskiej. Maturę złożył w roku 1901 w niemieckim Seminarium Nauczycielskim w Tucholi[b], po czym od roku szkolnego 1901/1902 podjął pracę w szkolnictwie powszechnym: najpierw w szkole w Kozłowie, następnie w Buku Pomorskim[c], a od 1912 w Białochowie, gdzie w listopadzie tego roku ożenił się z Marią z domu Domańską, córką nauczyciela Franciszka Domańskiego i siostrą księdza Bolesława Domańskiego[d]; szkołę w Białochowie objął w tym samym roku po swym odchodzącym na emeryturę teściu.

Podczas I wojny światowej jako poddany Królestwa Prus pełnił służbę w armii niemieckiej; powołano go 12 stycznia 1915 i po przeszkoleniu skierowano w lipcu na front wschodni przeciw Rosji jako sanitariusza[e]. Tam na początku sierpnia został ranny w bitwie nad Narwią[f]; po powrocie do zdrowia w październiku skierowano go do Francji – na pozycje nad rzekami Sommą i Oise, gdzie przebywał do stycznia 1916. Po kilkukrotnych pobytach w szpitalu spowodowanych niewydolnością serca 17 sierpnia 1916 został zwolniony z wojska w stopniu podoficerskim (Unteroffizier). Wrócił do rodziny do Białochowa, gdzie podjął ponownie pracę w szkole[1].

W latach 1919–1920, po odrodzeniu się Polski, włączył się w tworzenie struktur państwowości polskiej na Pomorzu; m.in. został komendantem Straży Obywatelskiej[g]; potem, 14 stycznia 1920, starosta grudziądzki mianował go komisarycznym wójtem na obwód Dusocin, a dzień później także na funkcję komisarycznego urzędnika stanu cywilnego w obwodzie Białochowo[h].

Jeszcze w tym samym roku wyjechał z rodziną z Białochowa i osiadł w odległym o 10 km Szembruczku, gdzie został kierownikiem szkoły. 14 sierpnia 1920 grudziądzki powiatowy komendant Straży Narodowej mianował go obwodowym komendantem 18. kompanii Straży Narodowej[i] na obwód Łasin. 20 września 1921 Pomorska Izba Skarbowa mianowała go zastępcą członka komisji wymiarowej na powiat wiejski Grudziądz[2]. Był też członkiem organizacji kombatanckiej – Towarzystwa Powstańców i Wojaków (w komórce Towarzystwa na rejon Gardeja-Budy oraz Szembruk w Obwodzie Grudziądzkim pełnił od 1923 r. funkcję komendanta[3], a w 1928 – kierował referatem oświaty[4]). W tym samym rejonie – Gardeja-Budy – został w 1928 prezesem nowo utworzonego Oddziału Pomorskiej Ligi Obrony Powietrznej Państwa[4][5]. Oprócz aktywności nauczycielskiej oraz związanej z tworzeniem struktur państwa miał też zainteresowania zupełnie innego rodzaju: przyjął np. też obowiązki sekretarza lokalnego Towarzystwa Pszczelniczego (wchodzącego w skład Związku Towarzystw Pszczelniczych na Pomorzu) w obwodzie Łasin, liczącego (w roku 1928) 47 członków[6].

1929–1939

z uczniami i żoną na wycieczce do Wieliczki

W 1929 został urlopowany ze szkolnictwa w Polsce i skierowany do szkolnictwa polskiego poza granice kraju. 1 lipca trafił do Złotowa, do nowo utworzonej tam szkoły[j][7] (wówczas na terytorium Niemiec pod niem. nazwą Flatow); od początku roku szkolnego 1929/1930 objął jej kierownictwo[k][l]. Będąc jej dyrektorem mieszkał przez większość czasu poza Polską[m], gdzie została jego rodzina[n] (miał córkę Irenę[o] i dwóch synów[p], Edwarda[q] i Henryka[r]), przyjeżdżając do kraju jedynie na krótko. Wraz z innymi nauczycielami szkoły brał udział w życiu kulturalnym Złotowszczyzny, organizował wycieczki dzieci do Polski (m.in. do Wieliczki ze zwiedzaniem Poznania, Częstochowy i Krakowa), przygotowywał dziecięce przedstawienia okolicznościowe[s][8] (np. jasełka przed Bożym Narodzeniem), wygłaszał pogadanki i referaty dla rodziców przy kawie i pączkach, a nawet niekiedy (wspólnie z Józefem Mozolewskim i Izydorem Mackowiczem) organizację owych pogadanek współfinansował[9].

Pracując i aktywnie działając na polu społeczno-kulturalnym polskiej mniejszości narodowej na Pomorzu odwiedzał często w pobliskim Zakrzewie swego szwagra, ks. Bolesława Domańskiego, proboszcza miejscowej parafii, „Księdza Patrona” Polaków w Rzeszy Niemieckiej, od 1931 prezesa Związku Polaków w Niemczech. Wraz z ks. Domańskim i nauczycielem Kanią kierował pracami towarzystwa młodzieży w Zakrzewie[10].

Był przewodniczącym złotowskiego rejonu konferencyjnego, wygłaszał tam odczyty i pogadanki skierowane tak do kolegów nauczycieli, jak i szerszych kręgów Polonii ziemi złotowskiej, V Dzielnicy Związku Polaków w Niemczech. Jedna z opinii władz szkolnych określała jego działalność następująco:

...umiał [...] znaleźć mnóstwo dróg i sposobów do konsekwentnego wcielania w życie moralnych i kulturalnych wartości własnego Narodu, wdrażając powierzoną sobie młodzież do śmiałego i czynnego wyznawania przekonań polskich

fragment opinii Józefa Mozolewskiego, od 1930 inspektora szkolnego Związku Polskich Towarzystw Szkolnych w Berlinie i nauczyciela w Złotowie, z 15 lipca 1938

Od 1939

zawiadomienie o śmierci oraz wpis w księdze obozowej KL Dachau

Wybuch II wojny światowej zastał Juliusza Zielińskiego z rodziną w Grudziądzu[t], wraz z żoną[u] ewakuowali się na wschód. Uniknął w ten sposób egzekucji, które nastąpiły w pierwszych dniach po wkroczeniu wojsk niemieckich na nauczycielach wzywanych pod pretekstem organizowania dla nich „konferencji”[v]. Po upadku Warszawy powrócił z rodziną do Grudziądza, i tu wkrótce, na początku października 1939, aresztowany został przez Selbstschutz wraz z całą grupą miejscowej inteligencji. Więziony był w przekształconym w więzienie segregacyjne dla Polaków „Internacie Kresowym”[w]. Przetrzymywany w więzieniu pod zarzutem „polonizowania dzieci niemieckich w Złotowie” był wielokrotnie przesłuchiwany, ale zwolniony został do domu po kilku tygodniach, 8 grudnia 1939.

Z pozostałą w domu rodziną (tzn. z żoną i wnuczką, ponieważ obaj synowie, walczący w szeregach Wojska Polskiego, po kampanii wrześniowej znaleźli się w niewoli, zięć ukrywał się przed Niemcami, a córce Irenie nakazano opuszczenie mieszkania[x]) przebywał kilka zimowych miesięcy, do marca 1940, kiedy aresztowało go Gestapo[y]. W więzieniu w Grudziądzu przebywał kilka dni, po czym został z całą grupą wywieziony w nieznanym kierunku. Po kilku tygodniach nadeszła wiadomość, że przebywa w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen[z]. We wrześniu 1940 przewieziony został do KL Dachau, gdzie otrzymał numer obozowy 17519. Zmarł w obozie w styczniu 1944, według oficjalnego komunikatu na „niewydolność serca i układu krążenia wskutek puchliny brzusznej” (Versag von Herz und Kreislauf bei Bauchwassersucht[11])[aa]. Podczas jego pobytu w obozie małżeństwu Zielińskich skonfiskowano dom przy ul. Filomatów 1 w Grudziądzu[ab], żona Maria musiała wyprowadzić się poza miasto[ac][ad]; zmarła w 1948.

Dom Zielińskich w Grudziądzu
przy ul. Filomatów 1 (stan w 1961 r.)
Tablica pamiątkowa[ae] w ścianie Szkoły Podstawowej nr 1 w Złotowie

Pamięć

Pamięć po Juliuszu Zielińskim utrzymywana jest w Złotowie od zakończenia II wojny światowej do czasów współczesnych. W roku 1959, w 30 rocznicę utworzenia tam polskiej szkoły, w kultywującej jej tradycję Szkole Podstawowej nr 1 wmurowano w ścianę tablicę pamiątkową poświęconą jemu i drugiemu nauczycielowi – Edmundowi Styp-Rekowskiemu. Tablica ta zastąpiona została w nową[ae] (na zdjęciu obok) w roku 2014. Także w roku 2014 Juliusz Zieliński został patronem ronda na skrzyżowaniu ulic Nieznanego Żołnierza i Szkolnej z Aleją Piasta w Złotowie. W Muzeum Ziemi Złotowskiej znajdują się także drobiazgi i dokumenty pozostałe po Juliuszu Zielińskim, przekazane przez jego rodzinę[12]. Pamiątki te znalazły swoje miejsce w ekspozycji Muzeum[13].

Uwagi

  1. 1 2 6 maja 1881 i Wielki Komorsk lub Komorsk (część wsi Wielki Komorsk) jako data i miejsce urodzenia Juliusza Zielińskiego pojawia się niemal we wszystkich źródłach opartych na danych z zaświadczenia z przebiegu służby podczas I wojny światowej, ze świadectwa zgonu wystawionego w Dachau, a także na podstawie biogramów sporządzonych w latach 60. XX wieku przez jego córkę, Irenę oraz syna, Henryka; z drugiej jednak strony w urzędowej metryce urodzenia (Geburtskunde) wydanej żonie Juliusza w roku 1943 widnieje data 7 maja 1881 oraz wieś Kurzejewo (odległa około 3 km od Komorska); niezgodność dat i miejsca może być skutkiem rozbieżności pomiędzy miejscem (i datą) urodzenia oraz chrztu noworodka.
  2. ↑ Wszystkie wymienione w tym rozdziale miejscowości znajdują się w obecnym województwie kujawsko-pomorskim.
  3. ↑ Przeniesiony tu po zdaniu w 1905 drugiego egzaminu nauczycielskiego.
  4. ↑ Jednego z najbardziej aktywnych działaczy Związku Polaków w Niemczech i proboszcza parafii w Zakrzewie.
  5. ↑ Ze względu na słaby wzrok (krótkowzroczność) i wadę serca uznano, że nie nadaje się do służby liniowej.
  6. ↑ Na opublikowanej 18 października 1915 r. liście strat armii niemieckiej (Deutsche Verlustlisten)[14] wymieniony jest jako żołnierz 11. kompanii 5. pruskiego regimentu grenadierów w stopniu gefrajtra, z adnotacją l.v., b. d. Tr. (leicht verwundet, bei der Truppe – „lekko ranny, pozostaje przy oddziale”, tj. nie wymagał leczenia w lazarecie).
  7. ↑ Odznaczony za to został w 1927 roku Odznaką Honorową Frontu Pomorskiego.
  8. ↑ Obie te funkcje pełnić miał, zgodnie z wydanym mu dokumentem starosty, „od chwili przejścia władzy w ręce wojsk polskich”, bowiem pomimo że II Rzeczpospolita powstała ponad rok wcześniej, to na Pomorzu (w tym także w Grudziądzu – gdzie wojsko polskie wkroczyło 23 stycznia 1920 – i okolicach) sytuacja jeszcze do roku 1920 pozostawała nieuregulowana; m.in. zaślubiny Polski z morzem nastąpiły dopiero w lutym tego roku.
  9. ↑ Funkcja ta upoważniała w tym czasie do działań o charakterze policyjnym.
  10. ↑ Miała ona status prywatnej szkoły mniejszości narodowej; były w niej dwie klasy: młodsza obejmowała cztery młodsze roczniki szkolne, a druga, prowadzona przez kierownika szkoły – cztery starsze; formalnie rok szkolny w tej szkole rozpoczął się 21.10.1929, i uczyło się w niej 61 uczniów; liczba ta w roku 1939 spadła do 37.
  11. ↑ Według opublikowanych po wojnie wspomnień Marii Zientary-Malewskiej pierwszym kierownikiem tej szkoły był p. Sierpiński, a kierownictwo objął Juliusz Zieliński dopiero po nim.
  12. ↑ Oprócz Juliusza Zielińskiego w szkole tej nauczycielami byli: Maria Kurtzmann, Jadwiga Kapałówna, Józef Mozolewski, Maria Zientara.
  13. ↑ Według opublikowanego w 2012 r. pamiętnika uczennicy polskiej szkoły w Złotowie, Bernadety Kowalskiej, Juliusz Zieliński w Złotowie mieszkał w na stancji u p. Kubackiej, w nieistniejącym już dziś domu naprzeciw kościoła.
  14. ↑ W 1932 przeniosła się z Szembruczka do Grudziądza.
  15. ↑ Irena (ur. 1914, po mężu Szostek) była matką ks. prof. Andrzeja Szostka i kustoszem Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu; zmarła w 1994.
  16. ↑ Najstarszy z synów Juliusza Zielińskiego, urodzony w 1916 roku Edmund, zmarł w niemowlęctwie.
  17. ↑ Edward (ur. 1918) w czasie wojny trafił do niewoli, a po wojnie pozostał za granicą; zmarł w Anglii w 1963.
  18. ↑ Henryk (ur. 1920) również trafił do niewoli, a po wojnie został profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego; zmarł w 1981.
  19. ↑ Podczas lekcji, ucząc polskich pieśni, akompaniował sobie grą na skrzypcach.
  20. ↑ W lipcu 1939 zakończył swą pracę w Złotowie i od sierpnia przebywał w Grudziądzu na wakacjach; w nowym roku szkolnym 1939/40 miał podjąć pracę w tym mieście w szkole powszechnej nr 13.
  21. ↑ Córka ze swym maleńkim dzieckiem wyjechała dzień wcześniej, a obaj synowie walczyli na froncie.
  22. ↑ W ramach akcji określanej dziś jako Intelligenzaktion na Pomorzu.
  23. ↑ Utworzony w roku 1928 w budynku kasyna podoficerskiego przy koszarach im. Stefana Czarnieckiego „Internat Kresowy Towarzystwa Pomocy Dzieciom i Młodzieży Polskiej z Kresów”; budynek ten, przy ul. św. Wojciecha 33, dziś już nie istnieje.
  24. ↑ Przez pewien czas przetrzymywano ją w obozie w Tuszewie pod Grudziądzem, a na koniec nakazano wyjazd do Generalnego Gubernatorstwa; dopuszczenie do „nieodpowiedniego” małżeństwa Ireny z mężczyzną pochodzącym spoza Pomorza było nota bene także jednym z zarzutów i oskarżeń stawianych jej ojcu Juliuszowi.
  25. ↑ Do aresztowania doszło akurat podczas kilkudniowego pobytu córki w domu rodziców, kiedy przyjechała zabrać do Krakowa swoje paromiesięczne dziecko.
  26. ↑ Tam spotkał się m.in. ze znanym sobie ze Złotowa działaczem Związku Polaków w Niemczech i kierownikiem tamtejszego Banku Ludowego, Janem Kocikiem.
  27. ↑ Według informacji, które jego rodzina otrzymała po wojnie od jednego z byłych więźniów Dachau, organisty z Zakrzewa, został dotkliwie pobity i zagazowany.
  28. ↑ Dom ten, wybudowany wg planów, które zatwierdzał osobiście Juliusz Zieliński, przetrwał do czasów współczesnych.
  29. ↑ Maria Zielińska była wielokrotnie naciskana przez władze okupacyjne do podpisania volkslisty, co miałoby rzekomo pozwolić na zwolnienie Juliusza z obozu, a zarazem utrzymać mieszkanie. Jednym z argumentów miał być fakt, że podczas I wojny światowej Juliusz Zieliński służył w armii pruskiej. Z drugiej strony przebywający wówczas w niewoli synowie Edward i Henryk mogliby – w wypadku jej zgody – zostać powołani do wojska niemieckiego.
  30. ↑ Sformułowania „poza miasto” użyła w biogramie ojca napisanym w kwietniu 1967 r. jego córka Irena. Jak wynika z wysłanego Marii Zielińskiej powiadomienia o śmierci męża, w 1944 roku mieszkała pod adresem General von Both Strasse nr 37. Jest to współczesna ulica Paderewskiego na osiedlu Małe Tarpno, które dopiero około roku 1936 zostało włączone w granice Grudziądza, zatem w latach 40. było wciąż odległą jak na skalę tego miasta peryferią.
  31. 1 2 Zastąpiła ona inną, na której była błędna forma imienia: „Julian”.

Przypisy

  1. ↑ Juliusz Zieliński (jr) 2010 ↓, s. 153-154.
  2. ↑ Juliusz Zieliński (jr) 2010 ↓, s. 154.
  3. ↑ Z historji Okręgu Grudziądzkiego Związku Tow. Powstańców i Wojaków.. „Strażnica Bałtycka”. 4, s. 8, kwiecień 1927. Zarząd Okręgowy Towarzystwa Powstańców i Wojaków w Grudziądzu. [zarchiwizowane z adresu]. (pol.).
  4. 1 2 Walne zebranie Tow. Powstańców i Woj. Gardeja-Budy. „Goniec Nadwiślański”. rok 4 (nr 21), s. 7, 26 stycznia 1928. Spółdzielnia Wydawnicza „Zjednoczenie”. (pol.).
  5. ↑ Wiadomości z Pomorza; Gardeja-Budy. Założenie nowej placówki. „Goniec Nadwiślański”. rok 4 (nr 34), s. 8, 11 lutego 1928. Spółdzielnia Wydawnicza „Zjednoczenie”. (pol.).
  6. ↑ Bronisław Lisak: Pierwszy Polski Przewodnik Adresowy Ogrodnictwa i Działów Pokrewnych. Wieliczka: Wydawnictwo "Przewodnika Adresowego Ogrodnictwa i Działów Pokrewnych", 1928, s. 71. [dostęp 2025-02-22].
  7. ↑ Zientara-Malewska 1985 ↓.
  8. ↑ Jelonkowa 2012 ↓, s. 126.
  9. ↑ Zientara-Malewska 1971 ↓.
  10. ↑ Wrzesiński 1969 ↓.
  11. ↑ Arolsen Archives: Personal Files – Concentration Camp Dachau
  12. ↑ Jelonkowa 2011a ↓.
  13. ↑ Jelonkowa 2011b ↓.
  14. Deutsche Verlustlisten, Preußen 356. 1915-10-18. s. 9417. [dostęp 2026-04-22]. (niem.).

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.