Jurij Łypa
 | |
| Data i miejsce urodzenia |
1900 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
1944 |
| Zawód, zajęcie |
lekarz, pisarz, poeta, publicysta |
| Alma Mater | |
Jurij Iwanowycz Łypa (ukr. Юрій Іванович Липа, ur. 5 maja?/18 maja 1900 w Odessie lub 22 kwietnia?/5 maja 1900 w Starych Sanżarach, zm. 20 sierpnia 1944 w Szutowej) – ukraiński lekarz, pisarz, poeta i publicysta, ideolog nacjonalizmu ukraińskiego, twórca tzw. doktryny czarnomorskiej.
Życiorys
Najbardziej popularna wersja narodzin Jurija Łypy mówi o tym, że urodził się 18 maja 1900 w Odessie jako syn Iwana Łypy, lekarza, pisarza i działacza niepodległościowego[1][2]. Kwestionuje ją Marek Wojnar twierdząc w oparciu o dokumenty, że Łypa urodził się 22 kwietnia?/5 maja 1900 w Starych Sanżarach pod Połtawą jako Heorhij Heraszczenko, syn Andrija i Jelizawety Heraszczenków. Iwan Łypa był jego ojcem chrzestnym, który adoptował go w wieku 10 lat, zmieniając mu imię na Jurij[2].
W młodości brał udział w walce o niepodległość Ukrainy w szeregach armii Ukraińskiej Republiki Ludowej[1]. W 1920 wraz z ojcem znalazł się na emigracji w Polsce[3]. W 1930 roku uzyskał polskie obywatelstwo[4].
W latach 1922–1929 studiował medycynę na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie wśród studentów ukraińskich założył tajną korporację „Czornomore”[1]. Po uzyskaniu dyplomu przeniósł się do Warszawy i podjął pracę jako lekarz[3]. W 1929 wraz z Jewhenem Małaniukiem współtworzył w Warszawie grupę literacką „Tank”, której stał się głównym ideologiem[3].
Specjalizował się w fitoterapii, a jego prace medyczne, m.in. Fitoterapija (1933) oraz Łyky pid nohamy (1943), były wielokrotnie wznawiane i cytowane także w wydawnictwach polskich[1]. W 1940 był współzałożycielem Ukraińskiego Instytutu Czarnomorskiego w Warszawie, placówki naukowej badającej problemy polityczne i gospodarcze przyszłego niepodległego państwa ukraińskiego[1][5].
W 1943 przeniósł się do okupowanej przez Niemców Galicji (rejon Jaworowa), gdzie prowadził praktykę lekarską oraz szkolił personel sanitarny Ukraińskiej Powstańczej Armii, pełniąc funkcję lekarza kurennego[1][3]. Aresztowany przez sowieckie służby bezpieczeństwa, został zamordowany 20 sierpnia 1944 koło wsi Szutowa[1].
Twórczość literacka
Debiutował jako poeta w 1919[3]. Wydał tomy poetyckie Switłist (1925), Suworist (1931) i Wiruju (1938)[1]. Jego dorobek prozatorski obejmuje powieść historyczną Kozaky w Moskowiji (1934) oraz trzy tomy opowiadań Notatnyk (1936–1937)[3]. W zbiorze esejów Bij za ukrajinśku literaturu (1935) sformułował program literatury narodowej[3].
Doktryna czarnomorska
Poglądy geopolityczne Łypa wyłożył w trylogii złożonej z prac Pryznaczennia Ukrajiny (1938), Czornomorśka doktryna (1940) i Rozpodil Rosiji (1941)[3][5]. Zakładał w niej, że bezpieczeństwo regionu najlepiej zapewni związek państw nadczarnomorskich pod przewodnictwem Ukrainy, zorientowany na południe, ku Kaukazowi, Bułgarii i Turcji, a nie ku Polsce[5]. Odróżniało to jego koncepcję od polskiego Międzymorza i wiązało ją z ukraińską ideą osi bałtycko-czarnomorskiej Stepana Rudnyckiego[5].
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Oleksandr Kicera, Юрій Липа – лікар і громадянин (До 120-річчя від дня народження), „Proceedings of the Shevchenko Scientific Society. Medical Sciences”, 59 (1), 2020, DOI: 10.25040/ntsh2020.01.10 [dostęp 2026-06-28] (ukr.).
- 1 2 Wojnar 2023 ↓, s. 439-441.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Lypa, Yurii [online], Internet Encyclopedia of Ukraine [dostęp 2026-06-28] (ang.).
- ↑ Wojnar 2023 ↓, s. 440.
- 1 2 3 4 Pavlo Lodyn, Yurii Lypa's Black Sea Doctrine and Intermarium According to Bohdan Osadczuk: Main Ideas and Modern Interpretations, „Trimarium. The History and Literature of Central and Eastern European Countries”, 3 (3), 2023, s. 65–82, DOI: 10.55159/tri.2023.0103.03 (ang.).
Bibliografia
- Łypa Jurij, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2026-06-28].
- Marek Wojnar: Imperium ukraińskie. Źródła idei i jej miejsce w myśli politycznej ukraińskiego nacjonalizmu integralnego pierwszej połowy XX wieku. Kraków: Wydawnictwo Arcana, 2023. ISBN 978-83-65350-83-1.