Jurodiwyj

Jurodiwyj^[1] (ros. юродивый, stgr. μωρός mōrós), także saloita – w teologii chrześcijańskiej (szczególnie wschodniej) święty, który z miłości do Boga dobrowolnie wyrzeka się dóbr doczesnych i akceptowanej społecznie życiowej mądrości, przyjmując postawę „szaleńca Chrystusowego”. Stanowi jeden z charakterystycznych wzorców świętości dawnej Rosji (obok strastoterpców, starców i pielgrzymów). Postawa ta występowała również w innych nurtach chrześcijaństwa.

Staroruski termin pochodzi od słowa urod (уродь), oznaczającego początkowo „poroniony płód”, co może nawiązywać do słów św. Pawła z Pierwszego Listu do Koryntian (1 Kor 15,8)^[2]. Inna etymologia wywodzi to określenie od staroruskiego słowa oznaczającego osobę głupią lub bezrozumną^[3][4][5]. Wyraz ten nabrał również znaczeń takich jak: coś nienaturalnego, zniekształconego, zdeformowanego, obcego i niezrozumiałego.

Zachowania nawiązujące do idei jurodstwa bywają odnajdywane już u proroków Starego Testamentu, którym Bóg nierzadko nakazywał podejmowanie niekonwencjonalnych działań o charakterze symbolicznym. Izajasz przez pewien czas chodził nago i boso (Iz 20,3)^[6], Jeremiasz prorokował, nosząc na szyi sporządzone przez siebie więzy i jarzmo (Jr 27,2)^[7], Ozeasz pojął za żonę nierządnicę (Oz 1,2)^[8], zaś Ezechiel otrzymał polecenie, by spakować się w nocy, zrobić dziurę w murze miasta i uciec w ukryciu przed ludźmi (Ez 12,3–7)^[9].

Idea ta wywodzi się również z Nowego Testamentu. Ewangelie wspominają, że zaangażowanie Jezusa w głoszenie nauki sprawiło, iż otoczenie uważało go za człowieka, który „odszedł od zmysłów” (Mk 3,20–21)^[10]. Istotnym fundamentem teologicznym stało się nauczanie św. Pawła, który wielokrotnie przeciwstawiał ludzką mądrość „głupstwu Bożemu”:

Motto życia jurodiwych streszczają słowa Apostoła mówiące o głoszeniu Chrystusa ukrzyżowanego, który dla pogan jest głupstwem, a dla wierzących – mądrością Bożą (1 Kor 1,22–24)^[14].

Działania jurodiwych wpisują się w chrześcijańskie pojęcie kenozy (z gr. ogołocenie, wyniszczenie) – całkowitego wyzbycia się własnej woli, pychy i ziemskich przywiązań, by w pełni otworzyć się na działanie Boga. Jurodiwi poprzez swoje praktyki dążyli do naśladowania cierpiącego i poniżonego Chrystusa. W wielu kulturach szaleńców darzono pogardą, choć niekiedy przypisywano im także zdolność kontaktu z zaświatami. Do charakterystycznych zachowań szaleńców Bożych należały:

• Skrajne ubóstwo i samoponiżenie – spali na śmietnikach lub w psich budach, dobrowolnie poddając się ludzkiej pogardzie.
• Status społecznego wyrzutka – często funkcjonowali jako osoby obce, nieznane lokalnej społeczności, nierzadko przybywające z zewnątrz (np. z Europy Zachodniej).
• Epatowanie wyglądem – nie dbali o higienę i ubiór, bywali rozczochrani i brudni. Zdarzało się, że pojawiali się publicznie i w świątyniach nago (co miało być znakiem całkowitego umartwienia oraz czystości duszy) lub nosili ciężkie łańcuchy. Ich zachowania nierzadko łamały konwenanse (np. celowe wybałuszanie oczu, toczenie piany z ust, wymiotowanie).
• Nietypowy sposób komunikacji – z jednej strony nierzadko zachowywali całkowite milczenie (określano ich jako niemych), z drugiej – głośno krzyczeli, mamrotali, zadawali absurdalne zagadki, bluźnili lub mechanicznie powtarzali słowa rozmówców (echolalia).
• Zdolności nadprzyrodzone – w tradycji powszechnie przypisywano im dar czynienia cudów: uzdrawiania, przewidywania przyszłości czy chodzenia po wodzie.

W przeciwieństwie do anachoretów uciekających na pustynię czy mnichów chroniących się w klasztorach, jurodiwi działali wśród ludzi. Ich celem było demaskowanie hipokryzji, fałszywej pobożności, pustego rytualizmu oraz ludzkiej pychy. Byli postrzegani jako ci, którzy odrzucają konwenanse, by głosić bolesną prawdę.

Zjawisko to stanowiło również jedną z nielicznych w patriarchalnych społeczeństwach dróg skrajnej ascezy, na której ogromny autorytet duchowy mogły zdobyć kobiety. Postawa jurodiwej przyniosła szacunek i miano świętości m.in. Kseni z Petersburga, Pelagii z Diwiejewa czy Paszy Sarowskiej.

Zjawisko jurodstwa narodziło się w Bizancjum w VI w. Za pierwszą kanonizowaną bizantyjską jurodiwę uznano św. Izydorę, mniszkę żyjącą prawdopodobnie w IV w. w Egipcie. Dużą popularnością cieszyli się też palestyński mnich św. Symeon Salos (VI w.) oraz św. Andrzej Salos (IX w.) z Kościoła Aleksandryjskiego.

Najbardziej spektakularne formy jurodstwo osiągnęło w prawosławnej Rusi. Za świętych uznano tam łącznie kilkudziesięciu jurodiwych (w tym m.in. pierwszego kanonizowanego jurodiwego w Rosji, św. Izaaka z Ławry Pieczerskiej). Szaleńcy Boży ze względu na swój specyficzny status cieszyli się w Rosji wyjątkowym przywilejem – stanowili swego rodzaju społeczny głos sumienia, wolno im było zatem bezkarnie krytykować nawet potężnych carów.

Postawa „szaleństwa dla Chrystusa” była obecna także w tradycji zachodniej. Najbardziej znanym przykładem w Kościele katolickim jest św. Franciszek z Asyżu i ci, którzy inspirowali się jego przykładem, tacy jak Aniela z Foligno (XIII w.) czy Benedykt Józef Labre (XVIII w.). Warto wspomnieć również św. Romualda z Camaldoli z przełomu X i XI wieku. W teologii katolickiej łaciński termin sancta simplicitas (święta prostota) opisuje stan łaski i błogosławieństwa zbliżony do idei jurodstwa, ma on jednak charakter znacznie bardziej pasywny i nie łączy się tak często z łamaniem norm społecznych.

Koncepcja celowego odrzucenia konwenansów społecznych i pozornego szaleństwa w celu osiągnięcia wyższego stanu duchowego nie ogranicza się do chrześcijaństwa. Podobne zjawiska można zaobserwować w innych wielkich tradycjach religijnych:

• w buddyzmie tybetańskim istnieje pojęcie „szalonej mądrości” (tyb. chö nyön), reprezentowane przez joginów i mistrzów, którzy swoimi wybrykami wstrząsali uczniami, by wyrwać ich z iluzji,
• w hinduizmie pojawia się postać awadhuta – wędrownego ascety, który żyje poza wszelkimi normami kulturowymi i religijnymi, całkowicie pochłonięty realizacją duchową,
• w islamskim sufizmie funkcjonuje nurt malamatijji, którego adepci celowo ściągali na siebie potępienie i niesławę, aby zwalczyć w sobie duchową pychę i ukryć własną świętość przed otoczeniem.

Większość cech charakterystycznych dla zachowania jurodiwych, najczęściej opisywanych w literaturze hagiograficznej i świadectwach (izolacja społeczna, mutyzm, echolalia, niewrażliwość na zimno i ból, nadmierna szczerość i wierność detalom, obojętność wobec konwenansów społecznych oraz nieracjonalne czy wręcz stereotypowe zachowania) przypomina kliniczne objawy zaburzeń ze spektrum autyzmu. Wyobcowanie autystyczne w przypadku jurodiwych prawdopodobnie nie było utożsamiane z niedorozwojem umysłowym. Hipotezę tę przedstawiła i poparła licznymi historycznymi przykładami badaczka Uta Frith w drugim rozdziale swojej książki pt. Autyzm. Wyjaśnienie tajemnicy^[15].

Wpływ jurodstwa jest silnie widoczny w kulturze, szczególnie rosyjskiej. Po XVII wieku jurodiwy istniał w większej mierze jako figura literacka niż zjawisko społeczne. Złożone postacie jurodiwych wykreował w swoich powieściach Fiodor Dostojewski, w tym przede wszystkim tytułowego bohatera Idioty (książę Myszkin)^[16] oraz starca Zosimę i Aloszę Karamazowa z Braci Karamazow^[17][18].

Postać jurodiwego pojawia się również w operze Borys Godunow (postać Nikołki) oraz w książce Lwa Tołstoja Dzieciństwo. Chłopięctwo. Młodość (postać Griszy).

• Opowieści pielgrzyma. Tłum. Andrzej Wojnowski. Poznań: W drodze, 2005. ISBN 83-7033-263-3.
• Cezary Wodziński: Św. Idiota: projekt antropologii apofatycznej. Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria, 2000. ISBN 83-88560-70-0.
• Łukasz Kołoczek. Czy był szalony?. „List. Miesięcznik Katolicki”. 03/2005. 
• Cezary Wodziński. Jurodiwy. Portret niebywalca. „Więź”. Marzec 2000. 3 (497). 
• Svitlana Kobets, From the Tabennisi nunnery to Pussy Riot: female holy fools in Byzantium and Russia, „Canadian Slavonic Papers” 60, no. 1–2 (2018)