Kałkan

Kałkan (tur. kalkan) – lekka, okrągła, mocno wypukła tarcza pochodzenia wschodniego, używana w Persji, Indiach bądź Turcji. Znana też w krajach arabskich, Chinach, Mongolii, Polsce i na Węgrzech.

Kałkan jako uzbrojenie pojawił się już w VI wieku p.n.e., co poświadczają perskie reliefy z pałacu w Persepolis. W XVII wieku kałkany (w większości jako wojenna zdobycz na Turkach), zaczęły pojawiać się na wyposażeniu wojsk Rzeczypospolitej, szczególnie w formacjach jazdy pancernej wchodzącej w skład autoramentu narodowego. Wraz z liczebnym rozwojem jazdy średniej zaczęto z Turcji sprowadzać gotowe kałkany i niezbędne do ich wykonania surowce, czym zajmowali się głównie polscy Ormianie zamieszkujący południowo-wschodnie tereny Rzeczypospolitej^[1].

Kałkan wykonywano najczęściej z prętów rotangu, wikliny lub figowca tworzących szkielet tarczy, które zwijano w spiralny zwój z metalowym umbem pośrodku. Pręty łączono ze sobą skośnie lub w tak zwany jaskółczy ogon, a oplot wykonywano nićmi jedwabnymi (w tarczach paradnych) albo bawełnianymi, lnianymi czy wełnianymi. Sznury imacza mocowano nitami, przy czym jeden z nich musiał mieć taką długość, by stwarzał pętlę umożliwiającą zarzucenie kałkana na plecy. Nity w tarczy bojowej osłaniano dla zabezpieczenia metalowymi tarczkami, natomiast w tarczy paradnej były one maskowane ze względów estetycznych. Wewnętrzną część tarczy podbijano najczęściej płótnem z wpasowaną poduszką, która umożliwiała wygodniejszy uchwyt i posługiwanie się nią w trakcie walki. Dodatkowo stosowano skórzany pokrowiec^[2] oraz pokrywę z blachy miedzianej^[3], jako elementy ochronne. Przeciętna średnica kałkana wynosiła 50–60 centymetrów^[1].

Ze względu na niewielki ciężar tarcza ta była używana przede wszystkim przez lekką i średnią jazdę o uzbrojeniu ochronnym złożonym z watowanych kaftanów lub kolczug, nie chroniących przed strzałami. Dzięki konstrukcji tarczy zmniejszano niebezpieczeństwo zranienia, gdyż strzały wystrzelone z łuku wbijały się w gęsty splot pokrycia, nie przenikając go na wylot. Ponadto w czasie walki kałkan można było trzymać w tej samej dłoni wraz z wodzami, co ułatwiało skuteczne posługiwanie się bronią zaczepną^[1].

• Wojsko, wojna, broń. Leksykon PWN (pod redakcją Marcina Kamlera). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 124, ISBN 83-01-13506-9.
• Mała encyklopedia wojskowa. T. 2 (K-Q). Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970, s. 11.

• Kałkan, czyli Wojownicze Żółwie Ninja w natarciu. Łucznictwo Konne. [dostęp 2026-05-08]. (pol.).
• Kałkan – ostatnia tarcza dawnej Rzeczypospolitej w serwisie YouTube. [dostęp 2026-05-08]. (pol.).