Karłag

Karłag został otwarty 17 września 1931 roku^[4], jako jeden z 478 obozów typu Gułag. W ciągu 28 lat działalności (1931–1959), obóz przyjął ponad milion osób, w tym kilkaset tysięcy Europejczyków. W szczytowym momencie w obozie przebywało jednocześnie ponad 65 tysięcy więźniów^[5]. Wielu więźniów Karłagu było więźniami skazanymi jako „wrogowie ludu” na mocy artykułu 58 kodeksu karnego RSFSR. Obóz znajdował się na terenie osiedla Dolinka, 42 kilometry na zachód od Karagandy^[3]. Karłag był jednym z największych obozów rolno-przemysłowych w systemie Gułagu. Do lipca 1959 roku dostarczał produkty rolne i dobra konsumpcyjne NKWD (a później Ministerstwu Spraw Wewnętrznych). Potem obóz został przekształcony w Zarząd Miejsc Odosobnienia (ros. Управление мест заключения (УМЗ)), należący do Zarządu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych obwodu karagandzkiego. By spełnić zapotrzebowanie rolne Związku Radzieckiego, obóz miał powierzchnię (w zależności od źródeł) od 1 780 650^[3], do ponad 2 milionów^[4] hektarów. Obóz został zamknięty 27 lipca 1959 roku^[4]. W Karłagu przetrzymywani byli między innymi; Lew Gumilow, Aleksandr Cziżewski, Rachil Messerer-Plisiecka, Lidija Rusłanowa, Natalija Sac, Dawid Wygodski^[6] czy Ester Frumkin^[7]. Urodzony w Ciechanowcu, Aleksandr Cziżewski^[8], przetrwał obóz, został później nominowany do Nagrody Nobla, za opracowanie jonizatora („żyrandol Cziżewskiego”), jonizującego powietrze. Przyczynił się do zapobiegania i leczenia chorób płuc^[9]. Czyżewski pierwszy na świecie zasugerował, że aktywność słoneczna wpływa na procesy ziemskie – klęski żywiołowe, epidemie. Według statystyk w latach 1941–1944 w Karłagu zmarło 924 dzieci, w 1939 r. 114 dzieci, a w latach 1950–1952 1130 dzieci. Przeżyło około 3000 dzieci urodzonych w Karłagu^[9].

AŁŻIR (ros. АЛЖИР, Акмолинский лагерь жён изменников Родины, Akmoliński Obóz Żon Zdrajców Ojczyzny) był jednym z 17 podobozów Karłagu. Obóz został założony na mocy decyzji Matwieja Bermana, w lipcu 1937 roku, jako „poprawczy obóz pracy P-17". Przeznaczony był dla kobiet i dzieci rodzin represjonowanych^[10]. Dnia 15 sierpnia 1937 r. NKWD ZSRR wydało rozkaz nr 00486^[11], który nadawał uprawnienia do aresztowania i wysyłania do obozów członków rodzin osób represjonowanych (nazywanych „zdrajcami ojczyzny”), bez konieczności udowodnienia im winy. W pierwszej kolejności represje te dotykały żony, siostry i matki więźniów politycznych. W ciągu zaledwie kilku miesięcy kobiety te otrzymywały wyroki 5–8 lat w obozach, które określano mianem „poprawczego obozu pracy” (isprawitielno-trudowoj łagier). Obóz został otwarty w 1938 roku, zamknięty w 1953, a w 1959 roku został całkowicie zlikwidowany. Z inicjatywy Nursułtana Nazarbajewa, 31 maja 2007 roku, zostało otwarte Muzeum Pamięci Ofiar Represji Politycznych i Totalitaryzmu, w miejscu AŁŻIR-u^[10]. W AŁŻIR przetrzymywane były między innymi; Lidija Rusłanowa, Tatjana Okuniewska czy Galina Sieriebriakowa^[6], a także matka Bułata Okudżawy^[12]. Kobiety i ich dzieci zmarłe w obozie były chowane na Cmentarzu Matek – Mamoczkino kładbiszcze^[9].