Karōshi

Karōshi (jap. 過労死 śmierć z przepracowania^[1]) – japoński termin socjomedyczny określający nagłą śmierć lub trwały uszczerbek na zdrowiu wywołane chorobami układu krążeniowo-sercowego (m.in. udar mózgu, zawał mięśnia sercowego), których bezpośrednią przyczyną jest skrajne przeciążenie pracą. Pokrewnym pojęciem jest karōjisatsu (過労自殺) – samobójstwo będące następstwem wyczerpania i stresu związanego z pracą.

Zjawisko opisywano w japońskim piśmiennictwie medycznym już od połowy lat 70., a sam termin funkcjonował w obiegu naukowym co najmniej od 1978 roku, gdy na 51. dorocznym zjeździe Japońskiego Towarzystwa Medycyny Pracy w Matsumoto zaprezentowano raport obejmujący siedemnaście przypadków. Ustabilizowała go dopiero opublikowana w 1982 roku książka lekarzy Tetsunojō Uehaty i Migiwy Hosokawy oraz prawnika Shun'ichirō Tajiriego – pierwsza monografia w całości poświęcona temu zjawisku^[2][3]. Karōshi nie jest jednostką chorobową w rozumieniu medycznym, lecz kategorią społeczno-prawną, powstałą w odpowiedzi na potrzebę uznawania takich zgonów za wypadki przy pracy podlegające odszkodowaniu.

Uznanie karōshi za chorobę zawodową jest w Japonii wynikiem kilkudziesięcioletniego procesu społecznego i prawnego, w którym kluczową rolę odegrały nie tylko związki zawodowe, lekarze i wyspecjalizowani prawnicy, lecz także – jak podkreślają socjolodzy Scott North i Rika Morioka – rodziny ofiar, w tym w szczególności wdowy i matki zmarłych, które jako pierwsze nadawały prywatnym tragediom status problemu publicznego. Kolejne nowelizacje okólników administracyjnych Ministerstwa Pracy, wymuszane częściowo przez orzeczenia sądowe, stopniowo łagodziły kryteria dowodowe wymagane do uzyskania odszkodowania – od pojedynczego dnia skrajnego przeciążenia (kryterium z 1961 roku) po uznanie skumulowanego zmęczenia z okresu do sześciu miesięcy (2001 rok).

Nagłośnienie głośnych przypadków – śmierci pracownicy agencji reklamowej Dentsu Matsuri Takahashi w 2015 roku czy reporterki NHK Miwy Sado w 2013 roku – doprowadziło do uchwalenia w 2018 roku ustawy o reformie stylu pracy, wprowadzającej pierwszy w historii Japonii prawnie wiążący limit godzin nadliczbowych. Oceny skuteczności tej reformy pozostają jednak przedmiotem sporu naukowego: mimo formalnego postępu prawnego liczba oficjalnie uznawanych przypadków karōshi i schorzeń psychicznych związanych z przepracowaniem osiągnęła w roku podatkowym 2024 rekordowy poziom, a część badaczy ocenia obowiązujące prawo jako wciąż zbyt słabe, by objąć ochroną cokolwiek poza najcięższymi przypadkami.

Nazwa jest złożeniem trzech znaków: 過 (ka – nadmiar), 労 (rō – praca, trud) i 死 (shi – śmierć)^[1]. Słowo przeszło do innych języków w niezmienionej formie – angielskojęzyczny Oxford English Dictionary dodał karoshi do swojego zasobu w 2002 roku^[4].

Karōshi nie jest terminem czysto medycznym – to określenie socjomedyczne, odnoszące się do zgonów lub poważnych uszczerbków na zdrowiu spowodowanych schorzeniami krążeniowo-sercowymi, których przyczyną jest sprzężenie nadciśnienia tętniczego i miażdżycy z bardzo silnym przeciążeniem pracą^[5]. Autorzy artykułu opublikowanego w 2024 roku w czasopiśmie Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego w Tokio rozróżniają dwie odrębne kategorie: śmierć z przepracowania sensu stricto, będącą następstwem czynników fizycznych (krwotok mózgowy, zawał serca), oraz śmierć spowodowaną czynnikami psychicznymi, prowadzącymi do samobójstwa w następstwie zaburzeń nastroju wywołanych pracą^[2]. Ofiarami padają najczęściej pracownicy umysłowi^[6], choć udokumentowane przypadki obejmują też zawody fizyczne, w tym kierowców autobusów i pielęgniarki^[7].

Socjolodzy Scott North (Uniwersytet Osacki) i Rika Morioka, autorzy najobszerniejszego opartego na wieloletnich badaniach terenowych studium ruchu antykarōshi, podkreślają, że motorem przemian prawnych byli w równej mierze prawnicy, co same rodziny ofiar – najczęściej wdowy i matki zmarłych, rzadziej występujące zawodowo, które musiały nauczyć się funkcjonować jako publiczne działaczki, świadkowie sądowe i rzeczniczki sprawy. Rika Morioka, autorka niepublikowanej rozprawy doktorskiej na Uniwersytecie Kalifornijskim poświęconej temu zjawisku, opisywała proces, w którym „aktywistki-gospodynie domowe” (housewife activists) przekształcały osobistą stratę w publiczne oskarżenie wobec pracodawcy – zjawisko, które określiła mianem „nazywania i obwiniania” (naming and blaming)^[9].

North i Morioka sytuują argumentację strony poszkodowanych w ramach tradycyjnego japońskiego porządku moralnego, w którym przełożony ponosi odpowiedzialność za dobrostan podwładnych – koncepcji określanej w literaturze anglojęzycznej jako „prawo do dobroczynności” (right to benevolence)^[9]. W tym ujęciu śmierć z przepracowania stanowi w oczach rodzin i działaczy oczywisty dowód na to, że pracodawca nie wywiązał się ze swojego zobowiązania troski o pracownika, co czyni sprawy sądowe formą upominania się nie tyle o nowe prawa, ile o przestrzeganie zobowiązań uznawanych za od dawna obowiązujące w japońskiej kulturze pracy^[9]. Odrębną interpretację teoretyczną zaproponował Scott North, opisujący gotowość japońskich pracowników do wielogodzinnej, wyniszczającej pracy w kategoriach zapożyczonej od Maxa Webera „światowej ascezy” (inner-worldly asceticism) – formy quasi-religijnego oddania się obowiązkom zawodowym^[10].

Międzynarodowa Organizacja Pracy przywołuje jako typowe cztery przypadki: pracownika zakładu przetwórstwa spożywczego, który zmarł na zawał w wieku 34 lat po tygodniach pracy sięgającej 110 godzin tygodniowo; kierowcę autobusu, który przez piętnaście lat nie miał ani jednego dnia wolnego i doznał udaru w wieku 37 lat; pracownika drukarni w Tokio, zmarłego na udar po przepracowaniu 4320 godzin rocznie, którego wdowa odszkodowanie otrzymała czternaście lat po jego śmierci; oraz dwudziestodwuletnią pielęgniarkę, zmarłą na zawał po pięciu trzydziestoczterogodzinnych dyżurach w ciągu miesiąca^[7].

Śmierć premiera Japonii Keizō Obuchiego, który w kwietniu 2000 roku zapadł w śpiączkę po udarze i zmarł sześć tygodni później, była szeroko komentowana w mediach jako możliwy przypadek karōshi – wskazywano, że w ciągu poprzedzających dwóch lat wziął on jedynie trzy dni wolnego^[11].

Szczególny rozgłos zyskała sprawa dwudziestoczteroletniej pracownicy Dentsu, Matsuri Takahashi, która popełniła samobójstwo w grudniu 2015 roku po miesiącach przekraczających sto godzin nadliczbowych; inspektorat pracy uznał jej śmierć za skutek przepracowania we wrześniu 2016 roku. Sprawa, prowadzona ponownie przez Kawahitę, doprowadziła do kontroli w siedzibie Dentsu, skierowania aktu oskarżenia przeciwko spółce i wyroku skazującego w 2017 roku – choć grzywna w wysokości 500 tys. jenów miała charakter głównie symboliczny, proces ujawnił opinii publicznej praktyki firmy związane z nielegalnymi nadgodzinami i przyczynił się bezpośrednio do przyspieszenia prac nad ustawą o reformie stylu pracy^[3]. Rok wcześniej ujawniono także śmierć trzydziestojednoletniej reporterki nadawcy publicznego NHK, Miwy Sado, która zmarła na niewydolność serca w lipcu 2013 roku po miesiącu ze 159 godzinami nadliczbowymi i tylko dwoma dniami wolnymi; inspektorat pracy uznał jej śmierć za karōshi, lecz informację tę NHK ujawniło opinii publicznej dopiero cztery lata później^[12].

W 2014 roku, po latach starań prawników z Karōshi Bengodan i stowarzyszeń rodzin ofiar, uchwalono ustawę o promocji działań zapobiegających śmierci z przepracowania, nakładającą na rząd obowiązek opracowania ogólnych wytycznych prewencyjnych i corocznego raportowania do parlamentu^[3]. North i Morioka, podsumowując skuteczność ruchu, ocenili ją krytycznie: mimo zwycięstw w sprawach odszkodowawczych, zmian regulacji administracyjnych i reform legislacyjnych, uchwalone prawo pozostawało w ich ocenie „słabe”, a wprowadzane środki zaradcze obejmowały jedynie najcięższe, najbardziej jaskrawe przypadki^[9]. Zwracali też uwagę na ryzyko, jakie niesie ze sobą udział działaczy w oficjalnym procesie legislacyjnym: włączenie się w negocjacje z administracją może z czasem ograniczać zdolność ruchu do dalszej, bardziej radykalnej mobilizacji^[9].

Przełomem stała się reakcja na sprawę Matsuri Takahashi: w 2018 roku administracja premiera Shinzō Abego przeprowadziła pierwszą od siedemdziesięciu lat gruntowną reformę prawa pracy – ustawę o reformie stylu pracy (働き方改革, hatarakikata kaikaku). Po negocjacjach między rządem a organizacjami pracodawców i pracowników ustalono prawnie wiążący limit nadgodzin: co do zasady 45 godzin miesięcznie i 360 godzin rocznie, z możliwością przejściowego przekroczenia do 100 godzin miesięcznie i 720 godzin rocznie w uzgodnieniu z przedstawicielami pracowników^[3]. Był to pierwszy w historii Japonii prawnie, a nie tylko administracyjnie, wiążący limit czasu pracy^[3]. Regulacje te były wprowadzane etapami wobec poszczególnych branż – od kwietnia 2024 roku objęto nimi m.in. sektor budowlany, usługi kierowców zawodowych oraz lekarzy, wcześniej częściowo wyłączonych z limitów ze względu na specyfikę tych zawodów^[13].

Według danych Ministerstwa Zdrowia, Pracy i Opieki Społecznej w roku podatkowym 2024 (zakończonym w marcu 2025) uznano 1304 przypadki śmierci lub uszczerbku na zdrowiu związanego z przepracowaniem – o 196 więcej niż rok wcześniej i najwięcej w historii prowadzenia statystyk. Wśród nich 247 dotyczyło chorób krążeniowo-sercowych, a 1057 – zaburzeń psychicznych, po raz pierwszy przekraczając próg tysiąca przypadków; w tej drugiej grupie 89 wiązało się z próbami samobójczymi lub samobójstwami dokonanymi^[14]. Rok wcześniej, w roku podatkowym 2023, liczba uznanych zaburzeń psychicznych związanych z przepracowaniem (883) była rekordowa, a liczba przypadków chorób krążeniowo-sercowych (216) po raz pierwszy od czterech lat przekroczyła 200^[15]. Średnia roczna liczba przepracowanych godzin przypadająca na jednego zatrudnionego wynosiła w 2023 roku 1636 – dla porównania w latach 90. sięgała blisko 1900 godzin^[15].

Wzrost liczby uznanych przypadków tłumaczy się częściowo złagodzeniem kryteriów kwalifikacji oraz rosnącą gotowością pracowników i rodzin do zgłaszania roszczeń, nie zaś wyłącznie pogorszeniem warunków pracy^[13]. Analiza opublikowana przez Japoński Instytut Polityki i Szkoleń w Zakresie Pracy wskazuje, że liczba przypadków rozkłada się nierównomiernie pomiędzy branżami, z najwyższym odsetkiem pracowników przekraczających sześćdziesiąt godzin pracy tygodniowo w sektorach transportu, budownictwa oraz usług nieskategoryzowanych gdzie indziej^[13]. Podobną nierównomierność odnotowywał w 2012 roku dziennik „Tokyo Shinbun”, którego analiza porozumień o nadgodzinach zawartych przez sto największych japońskich przedsiębiorstw wykazała, że w około siedemdziesięciu procentach z nich dopuszczalny wymiar nadgodzin przekraczał nieformalny „limit karōshi”^[9].

Zjawisko śmierci związanej z długimi godzinami pracy nie ogranicza się do Japonii. W 2021 roku Światowa Organizacja Zdrowia i Międzynarodowa Organizacja Pracy opublikowały pierwsze wspólne globalne oszacowanie tego obciążenia zdrowotnego, obejmujące 194 kraje w latach 2000–2016. Według tego badania w 2016 roku 488 mln osób na świecie (8,9% globalnej populacji pracującej) było narażonych na pracę w wymiarze co najmniej 55 godzin tygodniowo, co odpowiadało za 745 194 zgony z powodu choroby niedokrwiennej serca i udaru – wzrost o 29% względem roku 2000. Aż 72% tych zgonów dotyczyło mężczyzn, a największe obciążenie odnotowano w regionach Zachodniego Pacyfiku i Azji Południowo-Wschodniej^[16].

W Chinach analogiczne zjawisko określa się mianem guolaosi (过劳死), a w Korei Południowej – gwarosa (과로사)^[17].

Ocena skuteczności japońskiego systemu prawnego wobec karōshi dzieli badaczy. Adrienne Sala z Uniwersytetu Waseda, autorka najobszerniejszego studium historii prawnej zjawiska, przyznaje ograniczoność bezpośrednich efektów poszczególnych orzeczeń, wskazując jednocześnie, że w perspektywie długofalowej to właśnie orzecznictwo sądowe i mobilizacja prawników wymuszały kolejne rewizje okólników administracyjnych, torując drogę do reformy z 2018 roku^[3]. North i Morioka formułują ocenę bardziej sceptyczną: mimo pozornych zwycięstw ruch antykarōshi doprowadził jedynie do „słabego” reżimu prawnego, obejmującego ochroną wyłącznie najbardziej skrajne przypadki, a formalne włączenie działaczy w proces legislacyjny groziło osłabieniem ich zdolności do dalszego nacisku^[9].

Kōji Morioka, emerytowany profesor Uniwersytetu Kansai i członek rządowego komitetu doradczego ds. przeciwdziałania karōshi, zwracał uwagę, że nadgodziny w japońskich miejscach pracy funkcjonują jako niepisana norma społeczna: nikt formalnie ich nie wymaga, lecz pracownicy odczuwają je jako obowiązkowe^[18]. Zjawisko „nieodpłatnych nadgodzin” (サービス残業, sābisu zangyō) utrudnia rzetelne szacowanie skali problemu. Krytycy zwracają też uwagę na istnienie tzw. czarnych firm (ブラック企業, burakku kigyō) – przedsiębiorstw systematycznie łamiących ustawę o normach pracy poprzez wymuszanie nadmiernych godzin pracy i nierealistycznych norm wydajności. Napięcie wokół tego zjawiska ujawnił w styczniu 2013 roku dziennik „Tokyo Shinbun”, opisując spór między rządem, który bronił się przed zarzutem stygmatyzowania firm jako „szerzenie krzywdzących plotek”, a rodzinami ofiar karōshi pytającymi wprost, dlaczego to zysk przedsiębiorstwa miałby mieć pierwszeństwo przed życiem pracownika^[9].

Atsuko Kanai, analizując zjawisko z perspektywy etyki biznesu, sytuowała je w kontekście specyficznie japońskiego modelu zatrudnienia opartego na lojalności wobec firmy i normie długich godzin pracy jako wyznacznika zaangażowania^[19].

• Pracoholizm
• Wypalenie zawodowe
• Work-life balance