Karol Banszel

Karol Banszel
Ilustracja
Kraj działania

Polska

Data i miejsce urodzenia

8 marca 1890
Mnisztwo lub Sibica

Data śmierci

ok. 1941

Wyznanie

luteranizm

Kościół

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP

Ordynacja

1 kwietnia 1919

Odznaczenia
Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi Medal Niepodległości

Karol Banszel (ur. 8 marca 1890 w Mniszstwie[1][2] lub Sibicy na Śląsku Cieszyńskim[3], zm. w lub po. 1941) – polski duchowny ewangelicki, kapelan wojskowy, działacz społeczny i polityczny, kompozytor i publicysta, komeniolog.

Jako działacz polityczny związany był z BBWR[3].

Życiorys

Urodził się w Mniszstwie w dzisiejszym Cieszynie[1] lub jak podają inne źródła w Sibicy na Śląsku Cieszyńskim, jako syn Jerzego i Zuzanny z Rzymanów[4][3]. Jego ojciec pracował jako robotnik fabryczny. Karol Banasz doskonale władał językami: polskim, czeskim i niemieckim[4].

W okresie nauki gimnazjalnej związany był z organizacją konspiracyjną – „Jedność”. Maturę uzyskał w 1912. Następnie podjął pracę jako organista, kantor i nauczyciel religii w Morawskiej Ostrawie[3].

W latach 1913–1917 studiował teologię ewangelicka i filozofię na Uniwersytecie Wiedeńskim[3][1][4]. 1 kwietnia 1919[a] roku został ordynowany na duchownego[3]. Następnie był wikariuszem i nauczycielem religii w szkołach w obrębie parafii Orłowa na Zaolziu[1].

23 lipca 1920 roku zgłosił się do wojska i po otrzymywaniu pozytywnej opinii superintendenta został od sierpnia, duszpasterzem przy Dowództwie Frontu Północno-Wschodniego. W listopadzie został zwolniony z dotychczasowych obowiązków i skierowany do prac plebiscytowych[1].

Od listopada 1920 do lipca 1921 roku był referentem plebiscytowym dla spraw ewangelików polskich na Śląsku. W 1921 roku, podczas III powstania śląskiego, pełnił obowiązki kapelana przy Naczelnym Dowództwie Wojsk Powstańczych[3].

27 kwietnia 1921 roku został przeniesiony do rezerwy. Od 10 lipca 1922 do roku 1924 pracował jako kapelan pomocniczy w garnizonach w Ostrowie Wielkopolskim i Kaliszu[3]. Ze stanowiska odszedł na własną prośbę[1]. Jednocześnie od grudnia 1923 pełnił funkcję dyrektora Miejskiego Koedukacyjnego Gimnazjum Humanistycznego w Ostrzeszowie, aż do zmiany dyrektora w 1924 (zastąpił go Mirosław Toporowski)[5]. W latach 1921–1925 kierował również Ewangelickim Seminarium Nauczycielskim w Ostrzeszowie[6]. W szkole tej uczył religii, śpiewu i przedmiotów pedagogicznych[4].

W roku 1923 zmarła jego żona Elfryda z Folwarcznych, która została pochowana na cmentarzu ewangelickim w Ostrzeszowie[7]. Następnie poślubił Wiktorię Ossowską, która zdecydowała się zmienić wyznanie i przejść z katolicyzmu na luteranizm, co wywołało skandal i przyczyniło się do opuszczenia przez Banszela, Ostrzeszowa[4].

1 września 1925 roku objął obowiązki dyrektora Seminarium Nauczycielskiego Męskiego w Mławie w którym uczył przedmiotów pedagogicznych, muzyki oraz prowadził chór szkolny. Jego żona Wiktoria Banszel pracowała natomiast jako nauczycielka w szkole ćwiczeń, działającej przy seminarium[4]. W tym okresie współpracował również z Emilią Sukertową-Biedrawiną przy organizacji Muzeum Mazurskiego w Działdowie[2]. Następnie w 1930 przeniósł się do Krakowa, gdzie objął stanowisko pastora[4].

W 1931 roku powołany do służby czynnej w WP. W roku 1932 był proboszczem duszpasterstwa ewangelickiego Okręgu Korpusu nr V w Krakowie, zaś od roku 1933 szefem duszpasterstwa ewangelickiego Okręgu Korpusu Nr VI we Lwowie oraz czasowo także Okręgu Korpusu Nr X w Przemyślu[3].

II wojna światowa

Wybuch II wojny światowej zastał go we Lwowie. W momencie wybuchu wojny był starszym kapelanem (majorem) WP[1]. Brał udział w kampanii 1939. Po kapitulacji załogi miasta w dniu 22 września 1939 roku, zaangażował się w opiekę nad ludnością cywilną[3].

Został aresztowany przez NKWD w połowie listopada 1939 roku[b]. Okoliczności jego śmierci pozostają niejasne. Według niektórych źródeł został zamordowany we Lwowie. Według niektórych badaczy, został osadzony w obozie jenieckim w Kozielsku i wywieziony stamtąd wraz z innymi kapelanami 23 grudnia 1939 (Zbrodnia katyńska)[1].

Historyk Mečislav Borák podawał, że przez długi czas błędnie uważano, że jako oficer został wywieziony do Kozielska, a fakt, iż jego ciała nie znaleziono w Katyniu, tłumaczono przypuszczeniem, że mógł być z obozu wywieziony w czasie Świąt Bożego Narodzenia i zamordowany w innym miejscu. Badacz ten, wskazuje, że według innych relacji, Karol Banszel został aresztowany we Lwowie dopiero w 1941 roku i wywieziony do ZSRR, i że te informacje potwierdzają materiały archiwalne w postaci wykazu spraw prowadzonych przez organy NKWD Zachodniej Ukrainy i Białorusi, gdzie zewidencjowano jego aresztowanie we Lwowie[c][8].

Dokładna data i miejsce śmierci Karola Banszela, nie są znane[1].

Jego żona Wiktoria została zesłana z córkami, Olgą i Anielą, w głąb Związku Radzieckiego, skąd udało im się przedostać do Wielkiej Brytanii[4].

Działalność publicystyczna i wydawnicza

Wydawał tygodniki „Nowiny Ewangelickie” i „Evangelischer Bote”. Współpracował z „Gazetą Mazurską” i „Twierdzą Ewangelicką”[3].

Był tłumaczem i wydawcą prac Jana Ámosa Komenskiego na język polski[3]. W 1932 ukazało się jego wydanie i tłumaczenie Wielkiej dydaktyki: (w skrócie)[9]. Był również tłumaczem i wydawcą pracy Szkoła macierzyńska czyli Program rozumnego wychowania dzieci w pierwszych sześciu latach (wznowienie w 2017)[10].

Odznaczenia

Uwagi

  1. ↑ Leszek Zynger w artykule pt. Propagator i tłumacz Jana Amosa Komeńskiego w „Tygodniku Ciechanowskim” podaje, że ordynacja miała miejsce 1 kwietnia 1917, natomiast Rafał Leszczyński w biogramie Karola Banszela w Wiara i Mundur: Ryszard Paszko i inni kapelani ewangeliccy (Ewangelickie Duszpasterstwo Wojskowe i Centralna Biblioteka Wojskowa, Warszawa, 2019), podaje 1918 jako rok ordynacji.
  2. ↑ Biogram na stronie Encyklopedii Powiatu Działdowskiego podaje, że został aresztowany w październiku 1939 roku.
  3. ↑ Wcześniej Mečislav Borák tworzą pierwszą kartotekę zaolziańskich ofiar zbrodni katyńskiej, sam mylnie przypuszczałem, iż Banszel został zastrzelony w Katyniu.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Rafał Leszczyński – Wiara i Mundur: Ryszard Paszko i inni kapelani ewangeliccy (Ewangelickie Duszpasterstwo Wojskowe i Centralna Biblioteka Wojskowa, Warszawa, 2019; ISBN 978-83-63050-68-9) str. 107
  2. 1 2 Banszel Karol. Encyklopedia Powiatu Działdowskiego. [dostęp 2026-02-13].
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Karol Banszel. fundacja100.pl. [dostęp 2026-02-13].
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 Leszek Zygner: Propagator i tłumacz Jana Amosa Komeńskieg. tygodnikciechanowski.pl, 2025-10-16. [dostęp 2026-02-13].
  5. ↑ Piotr Gołdyn – Działalność Gimnazjum Miejskiego w Ostrzeszowie w świetle zachowanych sprawozdań z wizytacji (1929–1932) w „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2023, t. LX
  6. ↑ Władysław Graf – Ostrzeszów Parafia Ewangelicka (Ostrzeszowskie Centrum Kultury w Ostrzeszowie, 1995) z cyklu Zeszyty Ostrzeszowskie, s. 11
  7. ↑ Władysław Graf – Ostrzeszów Parafia Ewangelicka (Ostrzeszowskie Centrum Kultury w Ostrzeszowie, 1995) z cyklu Zeszyty Ostrzeszowskie, s. 19 i 52
  8. ↑ Mečislav Borák – Ewangelicy ze Śląska Cieszyńskiego wśród ofiar Katynia, Ostaszkowa i Miednoje w Trzysta lat tolerancji na Śląsku Cieszyńskim. W trzystulecie założenia kościoła Jezusowego w Cieszynie pod red. Renaty Czyż, Wacława Gojniczka, Daniela Spratka (Cieszyn, 2010) s. 226-228
  9. ↑ Wielka dydaktyka : (w skrócie) / Jan Amos Komeńsky ; [wyd. i tł.] Karol Banszel. [online], Wirtualny Katalog Biblioteki Narodowej [dostęp 2026-02-13].
  10. ↑ Szkoła macierzyńska czyli Program rozumnego wychowania dzieci w pierwszych sześciu latach / Jana Amosa Komeńskiego w przekładzie Karola Banszela ; [redakcja Anna Mamulska]. [online], Wirtualny Katalog Biblioteki Narodowej [dostęp 2026-02-13].
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.