Kartownik

Kartownik (łac. cartarius, chartarius, cartularius, niem. Kartenmacher) – dawniej rzemieślnik, artysta zajmujący się wytwarzaniem drukowanych i malowanych kart do gry i zabawy. Kartownicy, malarze kart, w Polsce od końca XV wieku do okresu przemysłowego zajmowali się wytwarzaniem papierowych kart przeznaczonych do gier karcianych czy wróżby.

Karty do gry są chińskim wynalazkiem datowanym na okres dynastii Tang, ok. IX w.; prawdopodobnie miały formę zarówno ręcznie malowaną, jak drukowaną. W XI w. Ouyang Xiu notował, że wzrost popularności gry w karty zachodził równocześnie ze zmianą formy książek, ze zwojów na kodeksy^[1].

Karty do wróżby, taroka i gry mogły pojawić się w krajach Europy w XIII w.^[2.1] Joseph Needham uważa, że transmisja technik drukarskich, w tym wytwarzania kart, za pośrednictwem imperium mongolskiego w XIII w. nie została ostatecznie udowodniona, ale jest prawdopodobna^[3]. Najwcześniejsza data pojawienia się kart do gry w Europie (w Hiszpanii i Niemczech), według tego autora to 1377 rok. Dwa lata później są notowane także we Włoszech i Belgii^[4].

Popularność kart zaczęła wzrastać w wieku XIV i wiązała się z upowszechnieniem produkcji papieru lnianego w krajach europejskich^[2.1].

Początkowo karty były ręcznie malowane, złocone przez malarzy. Talia takich obrazków była bardzo droga. Francuski malarz w roku 1430 sprzedał księciu Mediolanu malowane karty za kwotę 1500 sztuk złota^[2.2].

W XV wieku rysunek na kartach odbijano z wyciętych matryc drewnianych (odbitki ksylograficzne, drzeworyt) i kolorowano. Technika drukowania kart była początkiem dziejów drzeworytu i wyprzedziła wprowadzenie techniki druku Gutenberga. Z czasem pojawił się zawód wykrawacza form (Formschneider), który wycinał wzory na drewnianych matrycach drukarskich^[2.3].

Kartownictwo było początkowo specjalizacją malarską, później przekształciło się w odrębny zawód. W Niemczech kartownicy działali na początku XV wieku w Ulm, Augsburgu i Norymberdze. W Antwerpii kartownicy należeli w 1442 roku do jednego cechu z malarzami^[2.4].

Karty, ale także obrazki świętych i ilustracje, drukowano, odciskając tuszem, sporządzonym z sadzy i spoiwa na jednej stronie papieru, z wycinanych w twardym, (często gruszkowym) drewnie stempli, form ksylograficznych (gr. ξυλον, ksylon – drzewo, γραφο, graphō – piszę). Czarno-biała ilustracja była później kolorowana, początkowo ręcznie, później – poprzez wycinane stemplami formy zwane patronami. Odwrocie kart wykonywano z barwionego pstro marmurkowego papieru lub drukowano jednakowy obrazek. Same karty klejono z dwóch-trzech warstw papieru pod prasą i smarowano, lakierowano suchym mydłem. Pojedyncze karty na koniec były wycinane prawdopodobnie nożycami, które w zestawie narzędzi pojawiły się na pieczęciach kartowników^[2.5].

We Francji nazywano kartowników – zależnie od etapu pracy – dominotiers (w związku z fabrykacją papieru pstrego, marmurkowego), feuilletiers (drukarze kart) i cartiers (wytwórcy). Kartownicy współpracowali z fabrykantami papieru^[2.6] i formkrawaczami^[5]. Pierwszy statut cechu kartowników pochodził z Rouen z 1540 roku. Cechy kartowników w XVI wieku rozwijały się razem z modą na grę w karty. W obronie praw kartowników w Rouen w XVII wieku wybuchły masowe zamieszki^[2.7].

Gra w karty pojawiła się w Polsce w XV wieku razem z gośćmi z Europy, mieszkańcami miast^[6]. Publikacja De Ludorum Abstinentia, wydana w 1456 roku w Krakowie, zabraniała gry w karty na Uniwersytecie Krakowskim. Nieco wcześniej, w 1453 roku, płomienne kazania w Krakowie wygłaszał franciszkanin Jan Kapistran, we Wrocławiu palił karty do gry z innymi zbytkownymi przedmiotami. Inny franciszkanin i filozof, Thomas Murner, około roku 1500 uczył w Krakowie logiki przy pomocy specjalnych kart swojego projektu, wykonanych zapewne w Strasburgu, w firmie swojego brata Beatusa Murnera, wyrzynacza form i drukarza.

Wzmianki o pierwszych kartownikach pojawiły się w dokumentach krakowskich pod koniec XV wieku prawie równocześnie z pierwszymi drukarzami i papiernikami: Hannus von Bunczel karthenmecher, kartownik, był związany z krakowskim papiernikiem Henrykiem i Paulus cartenmecher (1499 rok)^[7]. Paulus Czipser kartenmecher w 1500 roku przyjął prawo miejskie w Krakowie^[8]. Krakowski cech kartowników, contubernium chartariorum, powstał w 1532 roku, w 1558 kartownicy mieli swoje kramy na smatruzie^[2.7], statut cechu kartowników przyjęto w 1577 roku^[9]. Kartownicy, iglarze i grzebieniarze krakowscy bronili od XVII wieku własnej baszty^[10]. Zachowały się wklejone w oprawy książek odbitki kart wykonane w 1595 roku przez krakowianina Marcina Skorupkę i wzory krakowskich kart anonimowego autora z XVI wieku.

Gra w karty rozpowszechniła się w Polsce w połowie XVI wieku^[2.8], karty były popularne nawet u chłopów^[11]. W Krakowie w tym stuleciu działało około 50 kartowników, w Poznaniu w XVI w było 42 kartowników. Pod koniec XVI wieku powstał tam cech tych rzemieślników. W 1559 roku firma, produkująca papier i karty pod Poznaniem, zatrudniała kartowników według przywileju gdańszczanina Michała Eldsnera^[12][13.1]. Karty przeznaczone dla polskich klientów wykonywano w XVI wieku także na czeskim wówczas Śląsku^[14]. We Wrocławiu pierwsi kartownicy odnotowani zostali podobnie, jak w Krakowie, pod koniec XV wieku^[15]. Cechy kartowników istniały we Wrocławiu i w Świdnicy. Oprócz Krakowa i Poznania w XVI wieku kartownicy działali w Warszawie^[13.1], Lwowie, Wilnie, Lublinie, Toruniu^[16], Krośnie. W 1647 roku w Kielcach działał cech prasołów, gwarków, górników, piwowarów, piekarzy i kartowników^[17]. W XVII wieku w Wilnie produkowano karty w papierni Śmiałowskiego^[2.8], w Warszawie w 1665 działała Fabryka Kart Krajowa Du Porta^[18].

W XVIII wieku funkcjonowało w Polsce wiele firm kartowniczych, najprawdopodobniej związanych z papierniami. W Warszawie firma Rafałowicza, później Willinga (Willinka)^[19] i Rafałowicza, produkowała karty polskie (36 w talii) i francuskie (52 w talii), w Krasławiu w guberni witebskiej działała fabryka Konstantego Ludwika Platera. Firmy kartownicze istniały też w Lesznie, w Krakowie było przedsiębiorstwo niejakiego Burgona, w Grodnie – Królewska Fabryka Kart zarządzana przez Tyzenhauza oraz w Jeziornie^[13.2]. W latach 80. XVIII wieku karty wytwarzała w Oranach na Wileńszczyźnie fabryka kart Józefa Perla, dawniej rytownika kart w Grodnie. Józef Perl, syn kartownika i jednocześnie chorążego wojsk koronnych Franciszka, produkował karty do gry i bilety wizytowe, papier sprowadzał z Królewca^[20]. Karty z XVIII wieku, nawet te importowane z wytwórni paryskich, konkurowały o polskich klientów dobrym projektem, patriotycznymi ilustracjami, nakładem i jakością.

W XIX wieku, po zmianach prawa cechowego, drukowano w Wilnie karty francuskie z rysunkami malarza Jana Rustema, rytowane przez Bogumiła Kislinga^[13.2]. Działająca w XIX wieku w Warszawie fabryka kart Gottiego^[21] i Baumanna^[22] drukowała karty z patriotycznymi ilustracjami według projektu Jana Feliksa Piwarskiego^[2.9]. W okresie międzywojennym i później karty produkowało wiele wytwórni i firm w Polsce, jednak zawód kartownika zniknął w XIX wieku.

W XVIII wieku słowo „kartownik” (w wersji żeńskiej „kartowniczka”) oznaczało także karciarza, gracza w karty albo szulera^[23].

• Drexlerowa Anna M., Wystawy wytwórczości Królestwa Polskiego, Warszawa 1999.
• Gloger Zygmunt, Encyklopedia Staropolska. Warszawa: 1900-1903.
• Grabowski Ambroży, Skarbniczka naszej archeologii Lipsk 1854.
• Grabowski Ambroży, Dawne zabytki miasta Krakowa. Kraków: 1850.
• Hamerliński-Dzierożyński Andrzej, O kartach, karciarzach, grach poczciwych i grach szulerskich, Kraków 1976.
• Kołaczkowski Julian, Wiadomości tyczące się przemysłu i sztuki w dawnej Polsce, Kraków 1888.
• M. Samuel Bogumił Linde, Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1994.
• Joseph Needham, Cunxun Qian: Science and civilisation in China. Volume 5, Chemistry and chemical technology. Part I, Paper and printing. Cambridge: Cambridge University Press, 1985. ISBN 0-521-08690-6, ISBN 978-0-521-08690-5. (ang.).
• Orgelbrand Samuel, Encyklopedyja Powszechna. Warszawa: 1863.
• Ptaśnik Jan, Cracovia Artificum 1300-1500, Kraków 1917.
• Ptaśnik Jan, Cracovia impressorum XV et XVI saeculorum. Kraków: 1922.
• Radau Sigmar, Rainer Sachs: Das grosse "W". Die Rolle Breslaus in der Spielkartengeschichte der fruehen Neuzeit, w Amator Scientiae, Wrocław: 2004.
• SAP Słownik Artystów Polskich i obcych w Polsce działających redakcja zbiorowa tomy od 1 do 7 Ossolineum 1971-2003.
• Schulz Alvin Geschichte der Schlesien Maler 1500-1800. Breslau: 1882.
• Schulz Alvin, Urkundliche Geschichte der Breslauer Maler - Innung in den Jahren 1345 bis 1523 Breslau 1866 Korn.
• Seweryn Tadeusz, Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956.
• Wojciechowska Maria, Z dziejów książki w Poznaniu w XVI wieku. Poznań: 1927.
• Krótka historia kart do gry ze strony kolekcjonerskiej