Kaulonia

Kaulonia (gr. Καυλωνία), Aulonia (Αὐλών)^[a], łac. Caulo^[1]) – greckie polis na południu Półwyspu Apenińskiego, obecnie stanowisko archeologiczne w pobliżu Monasterace Marina.

Kolonia osadników z Krotonu, założona w latach 675–650 p.n.e. na wybrzeżu Morza Jońskiego, w pobliżu przylądka Punta Stilo. Uznawana za jeden z ośrodków myśli pitagorejczyków, Kaulonia w V i IV wieku p.n.e. należała do głównych członków sojuszu, zwanego Związkiem Italiockim. W 389 roku p.n.e. została zdobyta i zburzona przez tyrana Syrakuz Dionizjusza I.

Miasto odbudowano około 357 roku p.n.e. Podczas II wojny punickiej było ono miejscem starć pomiędzy wojskami rzymskimi i kartagińskimi. Ostatecznie zostało opuszczone w I wieku p.n.e.

Kaulonia (gr. Καυλωνία)^[2] powstała na obszarze Bruttium, założona przez Achajów (osadników z Krotonu)^[3]. Jej oikistesem był Typhon z Aigion^[2]. Na północ od niej leżały Skylletion i Kroton, natomiast na południe Lokry^[4]. Granica pomiędzy Kaulonią a Lokrami opierała się przypuszczalnie na rzece Sagras, brak natomiast pewności co do jej przebiegu względem ziem Krotonu (prawdopodobnie biegła w rejonie Skylletionu). Szacunkowo terytorium pod władzą Kaulonii zajmowało około 200 kilometrów kwadratowych^[2].

Miasto wzniesiono na pochyłości nad brzegiem morza^[5]. Podobnie jak w przypadku innych achajskich poleis na tych terenach, w jego okolicy nie brakowało żyznych ziem, natomiast port nie stwarzał dla żeglugi dostatecznie korzystnych warunków^[6].

Kaulonia stała się jednym z centrów filozofii pitagorejczyków^[7], którzy pod koniec VI i w pierwszej połowie V wieku mieli odgrywać istotną rolę w życiu miasta, lecz przekazy na ten temat są bardzo niepewne. Wiadomo, że polis zakładało własne kolonie^[6]. Trudno jest określić bliżej jego ustrój; wyjątkowo jedna inskrypcja podaje pewne wiadomości co do podziału administracyjnego oraz wymienia konkretnego urzędnika („eponima damiogrosa”), chociaż być może nie pochodzi wcale z Kaulonii^[5].

W drugiej połowie V wieku Kaulonia, wraz z Thurioj i Krotonem, stanowiła główną siłę sojuszu zwanego Związkiem Italiockim^[8]. Jego zawiązanie łączy się z budową sanktuarium Zeusa z przydomkiem Homarios, być może przynależnego do dzisiejszego Punta Stilo. Poza Kaulonią i Krotonem należeć miało do niego także Sybaris^[2].

Wiadomo, że Kaulonia wraz z Tarentem i Metapontion, zaangażowała się w arbitraż pomiędzy władzami Krotonu a powracającymi tam wygnańcami^[2]. Z kolei w drugiej połowie lat 90. wieku(?) Związek Italiocki przyciągnął do siebie kilka innych poleis – Rhegion, Hipponion i Eleę, być może także Neapolis. Głównym przeciwnikiem sprzymierzeńców byli Lukanowie oraz Dionizjusz I, tyran Syrakuz, od 391 roku współpracujący ze sobą^[8].

W roku 389, po zwycięstwie nad Rhegion, Dionizjusz, wspierany także przez Lokry, zaatakował Kaulonię i zdobył ją. Mimo pomocy ze strony sojuszników, miasto zostało całkowicie zniszczone, a jego mieszkańcy przeniesieni do Syrakuz, gdzie nadano im syrakuzańskie obywatelstwo i zwolniono od podatków na okres 5 lat. Ziemie Kaulonii Dionizjusz przekazał Lokryjczykom^[b][9].

Z Kaulonii pochodził Dikon, sportowiec, który odniósł zwycięstwa w czterech igrzyskach panhelleńskich. Prawdopodobnie był jednym z przesiedlonych do Syrakuz, bowiem po swym pierwszym sukcesie występował z przydomkiem urobionym od tego miasta^[5].

Miasto odbudowano w IV wieku^[7]; na podstawie dzieła Diodora i życiorysu Diona autorstwa Plutarcha przypuszcza się, że nastąpiło to około 357 roku z inicjatywy Dionzjusza II^[5].

Kaulonia stała się miejscem walk podczas II wojny punickiej. Obsadzona przez kartagiński garnizon była celem ataku rzymskich sił z Rhegion w 209 roku, zgodnie z rozkazem Kwintusa Fabiusza Maksimusa. Oblężenie zakończyło się fiaskiem, bowiem na pomoc miastu przybył sam Hannibal i zmusił Rzymian do poddania się. Jednak zaangażowanie się kartagińskiego wodza w tym miejscu pozwoliło Fabiuszowi uderzyć na Tarent, który został zdobyty. W I wieku p.n.e. Kaulonia została opuszczona^[7].

Mennictwo starożytnej Kaulonii

Początek mennictwa w Kaulonii datowano na około 550 rok, kiedy to podobnie jak kilka innych poleis z południa Italii, miało rozpocząć bicie własnej monety z korynckiego srebra i zgodnie z tamtejszą stopą menniczą^[10]. Wedle późniejszych ustaleń nastąpiło to jednak później, w 525 lub 510 roku. Na samym początku bito jedynie duże nominały (statery) o reliefie wklęsłym, dopiero na późniejszym etapie podjęto emitowanie nominałów mniejszych w tej samej technice^[5].

Typowym wyobrażeniem na awersach monet Kaulonii był wizerunek nagiego, kroczącego Apolla, trzymającego w prawej wyciągniętej dłoni gałąź, z widniejącą na jego lewym ramieniu też nagą postacią trzymającą gałązki w obu dłoniach, i z umieszczonym w dolnym polu jeleniem. Legendą był skrócony etnikon ΚΑΥΛ, ΚΑΥΛΟ, oznaczający „Kaulończyków”, często zapisywany w odwrotnym porządku. W latach 480–475 wprowadzono monety o podwójnym reliefie, z tym samym typem awersowym, lecz z jeleniem umieszczonym na rewersie. W V wieku wypuszczano także monety brązowe, z awersowym wyobrażeniem głowy rogatego boga rzeki (być może Sagras) i z jeleniem na rewersie. Kres mennictwu Kaulonii położyło zniszczenie miasta przez Dionizjusza I^[5].

Prace archeologiczne z początku XX wieku umożliwiły ustalenie przebiegu murów miejskich i przyniosły odkrycie fundamentów domów z portykami z okresu hellenistycznego oraz świątyni w dzielnicy Castellone. Oprócz tego wykopaliska przyniosły sporo znalezisk terakoty architektonicznej z obszaru akropolu miasta^[7].

Prowadzone w kolejnych latach badania nie przyniosły wielu odkryć z czasów archaicznych i klasycznych. Przeważającą część rozpoznanej zabudowy wzniesiono w IV wieku p.n.e., fragmenty murów obronnych określono na drugą połowę tego stulecia, jedynie od strony morza zachowały się ślady wcześniejszych umocnień, z V lub może VI wieku p.n.e. W epoce hellenistycznej miasto obejmowało obszar 45 lub 46 hektarów. Jak wynika z zachowanych śladów, taki sam lub nieco mniejszy obszar (35–36 ha) zajmowało ono wcześniej, przed zburzeniem^[5].

W obrębie murów z IV stulecia p.n.e. odkryto ślady poprzedniego osadnictwa, jak również pozostałości świątyni z epoki klasycznej (i wcześniejszej, archaicznej, stojącej na tym samym miejscu) w rejonie Punta Stilo. Nie wiadomo, które z bóstw było tam czczone: czy Apollo z przydomkiem Daphnephoros (główny patron polis, na co wskazuje mennictwo), czy może Zeus Homarios^[5]. Znaleziona przy świątyni ciężka, wykonana z wapienia pokrywa pojemnika może świadczyć o istnieniu tam skarbca lub archiwum (może Związku Italiockiego), podobnego do znanego z Lokrów^[2].

Na otaczającym budynek kultowy obszarze temenos odkryto liczne resztki małych naiskoi i thesauroi (skarbców). Prócz nich natrafiano tam na prostokątną budowlę, która bywa identyfikowana jako teatr lub siedziba władz związku. Ponadto na wzgórzu Faro di Punto Stilo odkryto fragmenty masywnych murów i terakotowe elementy architektoniczne, które najprawdopodobniej są pozostałością najstarszego sanktuarium miasta z VI wieku p.n.e. Cmentarze leżały poza obrębem murów obronnych, na północny-zachód od miasta^[5].

• wielka kolonizacja
• Wielka Grecja

• Benedetto Bravo, Ewa Wipszycka: Historia starożytnych Greków. T. 1: Do końca wojen perskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988. ISBN 83-01-06654-7.
• Benedetto Bravo, Marek Węcowski, Ewa Wipszycka, Aleksander Wolicki: Historia starożytnych Greków. Wyd. 1. T. 2: Okres klasyczny. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2009. ISBN 978-83-235-0412-2.
• N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji. Przeł. Anna Świderkówna. Wyd. 3. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1994. ISBN 83-06-02383-8.
• An Inventory of Archaic and Classical Poleis. Red. Mogens Herman Hansen, Thomas Heine Nielsen. Oxford-New York: Oxford University Press, 2004. ISBN 0-19-814099-1.
• John F. Lazenby: Wojna Hannibala. Historia militarna drugiej wojny punickiej. Przeł. Tomasz Ładoń. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2015. ISBN 978-83-7889-219-9.
• R. Ross Holloway: Kaulonia. W: The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. Red. Richard Stillwell. Princeton: Princeton University Press, 1976, s. 443. ISBN 0-691-03542-3.