Kilimy z Cziprowci

Tradycje związane z tkaniem kilimów w Cziprowci^[1][a]

Niematerialne dziedzictwo kulturowe UNESCO
Kolekcja kilimów z Cziprowci w muzeum w Montanie (2011)
Państwo	Bułgaria
Typ	niematerialne dziedzictwo kulturowe
Numer ref.	00965
Region[b]	Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę	2014 na 9. sesji
Położenie na mapie Bułgarii Kilimy z Cziprowci
43°23′03,9″N 22°52′48,9″E/43,384417 22,880250
↑ Oficjalna nazwa wpisana na listę UNESCO ↑ Oficjalny podział dokonany przez UNESCO

Kilimy z Cziprowci^[2] (bułg. Чипровски килими, trb. Cziprowski kilimi^[3]) – rodzaj tradycyjnych tkanin dekoracyjnych wytwarzanych w mieście Cziprowci (bułg. Чипровци)^[a], w obwodzie Montana, w północno-zachodniej części Bułgarii.

W 2014 roku tradycje związane z tkaniem kilimów w Cziprowci wpisano na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

Cziprowci to miasto znajdujące się w północno-zachodniej Bułgarii, w zachodniej części pasma górskiego Starej Płaniny. Mieszkańcy są wyznawcami prawosławia, a w mowie posługują się dialektami torlackimi^[3].

Najstarsze wzmianki o produkcji kilimów w tym regionie pochodzą z początku XVII wieku^[4][3]. Z czasem tkactwo stało się najważniejszym zajęciem miejscowej ludności. Dywany modlitewne z Cziprowci były w czasach Imperium Osmańskiego zamawiane nawet przez wojska sułtana^[3]. Tradycyjne kilimy cziprowieckie często sprzedawano na słynnym jarmarku w Pirocie (współczesna Serbia), gdzie wykształciło się podobne rzemiosło – kilimy pirockie, oraz na targach w innych miejscowościach regionu^[3].

Miasto Cziprowci położone jest w dolinie otoczonej górami, co przez wieki utrudniało mieszkańcom wymianę informacji z innymi ośrodkami produkcji dywanów. Dlatego też miejscowe kilimy charakteryzują się specyficznym składem oraz określonymi kolorami i motywami. Podobne wyroby powstają jednak również w pobliskich wsiach, m.in. w Prewale (bułg. Превала), Żeleznej (bułg. Железна), Kopiłowci (bułg. Копиловци), Gławanowci (bułg. Главановци) czy Martinowie (bułg. Мартиново)^[4][3].

Rzemiosło na przełomie XIX i XX wieku zdobyło światowe uznanie, a miejscowe wyroby były prezentowane na zagranicznych wystawach m.in. w Londynie, Brukseli, Antwerpii i Liège^[4], a współcześnie znajdują się w zbiorach m.in. londyńskich British Museum i Victoria and Albert Museum^[3]. Szczyt produkcji i sprzedaży kilimów z Cziprowci przypadł na lata 1950–1970^[5].

W 2014 roku podczas odbywającej się w Paryżu 9. sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego tradycje związane z tkaniem kilimów w Cziprowci wpisano na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO^[6].

W procesie wyrobu kilimów z Cziprowci uczestniczą zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Mężczyźni przeważnie zajmują się wytwarzaniem, gręplowaniem i barwieniem wełny, kobiety natomiast tkają otrzymaną przędzę na pionowych krosnach^[6][1]. Stosowana podczas produkcji technika pozwala uzyskać dwustronne kilimy i polega na chwyceniu kilku nici osnowy lewą ręką i przewlekaniu przez nie kolorowych nitek wątku. Całość tkana jest specjalnym grzebieniem, zwanym tupica, aby otrzymana tkanina była gruba i zwarta^[3][1][7].

Miesięcznie powstaje od 2 do 3 m² dywanu. Jego standardowa grubość to 3,5–5 mm, szerokość wynosi od 0,5 do 3 m, a długość waha się od 0,5 do nawet 30 m, jednak najpopularniejsze wymiary kilimów to 2 × 3 m^[5].

Wełna barwiona naturalnie ma stonowane, pastelowe kolory, natomiast od końca XIX wieku stosuje się również barwniki chemiczne, które nadają tkaninie intensywniejszej barwy^[3]. Dominującymi odcieniami są szkarłat, karmazyn, beż, brąz, oliwkowa zieleń oraz błękit^[8]. Kilimy ozdabiane są motywami geometrycznymi typowymi dla bułgarskich haftów, takimi jak kanatica, makaz, bakam czy karakaczka, motywami roślinnymi – drzewami, kwiatami, wieńcami, a także wizerunkami gwiazd oraz ptaków i innych zwierząt^[4][3]. Motywy geometryczne przeważały w początkowym okresie wytwarzania kilimów (XVII–XVIII wiek), natomiast motywy związane z naturą rozpowszechniły się w XIX wieku^[4].

Produkcja kilimów w Cziprowci związana jest tradycyjnymi wierzeniami i praktykami rytualnymi^[6]. Przed rozpoczęciem pracy tkaczki modlą się o pomyślność przedsięwzięcia, a w trakcie tkania śpiewają i opowiadają sobie historie^[1]. Drzwi do warsztatu tkackiego pozostawia się otwarte, co ma pomóc w szybkim sprzedaniu gotowego dywanu^[3]. Zużyte nici osnowy przydeptuje się, aby młode tkaczki mogły jak najszybciej wyjść za mąż, a gdy kilim jest gotowy huśta się w nim dziecko, co ma przynieść zdrowie i pomyślność^[3].

Tradycje związane z tkaniem kilimów w Cziprowci przekazywane są z pokolenia na pokolenie w rodzinach – z matek i babć na córki i wnuczki, często podczas wspólnej pracy nad dywanami^[6]. Transmisję nieformalną uzupełniają zajęcia i kursy organizowane w miejscowym czitaliszte (domu kultury) im. Petyra Bogdana oraz w cziprowieckiej szkole^[3]. Tkactwo jest głęboko zakorzenione w lokalnym życiu społecznym i kulturowym^[3]. Choć większość produkcji idzie na sprzedaż^[8], to kilimy często używane są w domach mieszkańców Cziprowci jako dekoracyjne wykładziny i chodniki^[5]. Motywy z kilimów powszechnie wykorzystywane są też w przestrzeni publicznej jako dekoracje wnętrz i elewacji budynków. Wzór kanaticy widnieje również w herbie miasta^[3].