Kleptokracja

Kleptokracja (gr. κλέπτης kléptēs – złodziej, κράτος krátos – władza) – dosłownie „władza złodziei”, forma sprawowania władzy, w której rządząca elita wykorzystuje aparat państwowy do systematycznego zawłaszczania środków publicznych i bogactw naturalnych dla prywatnych korzyści^[1]. Pojęcie to nie określa odrębnego ustroju konstytucyjnego, lecz sposób funkcjonowania władzy oparty na korupcji na wielką skalę i niemal całkowitej bezkarności rządzących.

Kleptokracja jest odmianą korupcji władzy, jednak w przeciwieństwie do pojedynczych nadużyć, takich jak przyjęcie łapówki, polega na systematycznym wykorzystywaniu uprawnień państwa do wzbogacania przywódców. Kleptokraci rzadko troszczą się o dobre rządzenie, a zaniedbywanie obowiązków zazwyczaj prowadzi do dysfunkcji gospodarczej i społecznej^[2]. Amerykański politolog Andrew Wedeman opisał ten system jako oparty na praktycznie nieograniczonej korupcji połączonej z „niemal całkowitą bezkarnością tych, którym grabież umożliwia złodziej naczelny”, czyli głowa państwa^[3].

Korupcja na wielką skalę prowadząca do kleptokracji dokonuje się zwykle przez zawłaszczenie państwa, polegające na obsadzaniu spółek państwowych, decyzji o zamówieniach publicznych i innych zasobów państwa osobami z kręgu rządzącej elity. Z tego względu kleptokracja bywa traktowana jako skrajna, zinstytucjonalizowana postać zawłaszczenia państwa, w której rządzący kontrolują zarazem aparat władzy i sieć korupcyjną^[4].

Brytyjski dziennikarz Oliver Bullough opisał kleptokrację jako proceder, który z konieczności wymaga korzystania z wielu jurysdykcji do ukrywania pieniędzy skorumpowanych polityków, a zgromadzony majątek przechodzi przez powtarzalny schemat „ukraść, ukryć, wydać”^[5].

Strukturę kleptokracji często porównuje się do zorganizowanej grupy przestępczej. W odróżnieniu od demokracji, gdzie kapitał co do zasady spływa w dół do obywateli, w kleptokracji pieniądze są przekazywane w górę hierarchii, od niższych urzędników do ministrów, a następnie do głowy państwa i jej rodziny^[6]. Aby utrzymać stabilność, przywódca kontroluje najbardziej dochodowe przedsiębiorstwa i zasoby naturalne oraz dzieli łupy między poszczególne grupy lub krewnych, unikając w ten sposób konfliktów wewnątrz elity^[6][7].

Kleptokracja prowadzi do drenażu finansów publicznych, pogłębiania nierówności i ubóstwa oraz zahamowania rozwoju gospodarczego, a kraje nią dotknięte przyjmują na ogół szkodliwe dla obywateli polityki i podważają instytucje międzynarodowe^[2]. Amerykańska badaczka Sarah Chayes wskazywała, że nadmierne zawłaszczanie bogactwa przez rządzących prowadzi do erozji państwa i bywa źródłem gwałtownego sprzeciwu społecznego, jak w przypadku prezydenta Tunezji Zajna al-Abidina ben Alego, obalonego podczas arabskiej wiosny^[8]. Szkodliwe skutki kleptokracji odczuwają także inne państwa, których systemy finansowe i usługi prawne służą do legalizowania i ukrywania majątku pochodzącego z grabieży^[5].

Proces wykorzeniania kleptokracji, określany mianem „dekleptyfikacji”, jest jednym z głównych celów ruchów antykorupcyjnych. Kluczowym postulatem jest przejrzystość finansowa, utrudniająca ukrywanie majątku i zacieranie jego pochodzenia, oraz budowanie norm przeciwnych tolerowaniu korupcji. Dekleptyfikacja pozostaje trudna, gdyż wymaga trwałego wsparcia reformatorów i opinii publicznej^[2]. Zdaniem Bullougha skuteczne byłoby zwiększenie jawności własności aktywów, przerywające schemat „ukraść, ukryć, wydać”^[5].

Współczesne badania podkreślają ponadnarodowy charakter kleptokracji, której rozwój powiązano z narodzinami finansjery offshore w latach 60. XX wieku^[5]. Kleptokraci wyprowadzają majątek przez spółki zarejestrowane w rajach podatkowych oraz spółki fasadowe, których właściwą własność ukrywają osoby podstawione, a uzyskane środki poddają praniu i lokują w nieruchomościach, dobrach luksusowych oraz na zachodnich rynkach finansowych^[9].

Istotną rolę odgrywają zawodowi pośrednicy z państw zachodnich. Prawnicy, księgowi, bankierzy i podmioty zakładające spółki pomagają tworzyć złożone sieci utrudniające ustalenie pochodzenia środków, a agencje public relations i lobbingowe pomagają budować wizerunek kleptokratów jako szanowanych przedsiębiorców i filantropów^[9]. Globalizacja ułatwiła ukrywanie i ochronę takiego majątku, a głównymi kierunkami inwestycji stały się duże miasta zamożnych demokracji, między innymi Nowy Jork, Londyn i Los Angeles. Co roku miliardy dolarów nielegalnych środków opuszczają kraje rozwijające się, trafiając do banków w państwach zamożnych i do rajów podatkowych^[2].

Kleptokracja najczęściej powstaje w krajach pozbawionych silnych instytucji demokratycznych i jest naturalnie powiązana z reżimami autorytarnymi, zwłaszcza dyktaturami. Większe przejęcie zasobów gospodarczych umożliwia większe przejęcie władzy politycznej, a ta z kolei ułatwia dalsze przejmowanie zasobów, dlatego kleptokracja i autorytaryzm mogą się wzajemnie wzmacniać. Zjawisko to jest też częste w państwach zasobnych w surowce naturalne^[2].

Powiązanie z autorytaryzmem nie jest jednak konieczne. Za kleptokratyczną uznawano na przykład Ukrainę za prezydentury Wiktora Janukowycza, mimo że doszedł on do władzy w wyniku wyborów, a pewien stopień pluralizmu politycznego zachowuje też Nigeria, tracąca przez dekady miliardy z sektora naftowego^[6]. Kleptokrację odróżnia się od plutokracji, czyli rządów najzamożniejszych, kryterium legalności metod bogacenia się. W kleptokracji rządzący przejmują majątek państwa, podważając instytucje, podczas gdy w plutokracji bogactwo płynie do klasy rządzącej środkami publicznymi i zgodnymi z prawem^[2]. W skrajnej postaci kleptokracja prowadzi do osłabienia instytucji i może współwystępować z cechami państwa upadłego.

W raporcie Global Corruption Report z 2004 roku Transparency International opublikowała listę przywódców, którzy w ostatnich dekadach mieli przywłaszczyć sobie najwięcej środków publicznych. Według szacunków organizacji największych defraudacji dopuścili się^[10]:

• Suharto, prezydent Indonezji – 15–35 mld USD
• Ferdinand Marcos, prezydent Filipin – 5–10 mld USD
• Mobutu Sese Seko, prezydent Zairu – do 5 mld USD
• Sani Abacha, przywódca Nigerii – 2–5 mld USD
• Slobodan Milošević, prezydent Serbii i Jugosławii – około 1 mld USD
• Alberto Fujimori, prezydent Peru – około 600 mln USD
• Pawło Łazarenko, premier Ukrainy – 114–200 mln USD
• Joseph Estrada, prezydent Filipin – 78–80 mln USD

W XXI wieku za najpotężniejsze państwo powszechnie uznawane za kleptokratyczne uchodzi Rosja pod rządami Władimira Putina. Według badania z 2015 roku za granicą znajdowało się nawet 52% rosyjskiego majątku^[2]. Określenie to wobec Rosji spopularyzowała amerykańska politolog Karen Dawisha w książce Putin's Kleptocracy: Who Owns Russia? z 2014 roku^[6].

• plutokracja
• oligarchia
• klientelizm

• AlexanderA. Cooley AlexanderA., JohnJ. Heathershaw JohnJ., Dictators Without Borders: Power and Money in Central Asia, New Haven: Yale University Press, 2017, ISBN 978-0-300-24319-2  (ang.).