Kolej Scheiblerowska

W drugiej połowie XIX wieku imperium przemysłowe twórcy Księżego Młyna składało się kolejno z Fabryki Karola Scheiblera (tzw. „Centrali”) przy Wodnym Rynku (ob. Plac Zwycięstwa), kompleksu przemysłowo-mieszkalnego na Księżym Młynie^[3], włącznie z Przędzalnią Karola Scheiblera i dalszą zabudową wzdłuż obecnej ul. ks. bpa W. Tymienieckiego, sięgającą aż do ulicy Piotrkowskiej, zajmując łącznie ponad 500 hektarów powierzchni miasta^[4], kształtując tym samym Księży Młyn na nowo.

Pierwszy szlak uruchomiono w 1879 roku jako pierwszą w historii bocznicę kolejową na terenie Łodzi^[1]. Jej projektantem był inżynier Johann Wilkens, który poprowadził ją od stacji Łódź Fabryczna i Kolei Fabryczno-Łódzkiej zachodnim fragmentem Lasu Miejskiego zwanego Zagajnikiem, aż do przędzalni na Księżym Młynie. Długość linii szacowano ówcześnie na około 9 kilometrów^[1]

W końcu XIX wieku Scheibler umocnił się na pozycji lidera zarówno w łódzkim przemyśle włókienniczym, jak i całym Królestwie Polskim^[5] Wartość majątku, jakim dysponował u schyłku życia, wynosiła ponad 14 milionów rubli – takiej fortuny na ziemiach polskich nie dorobił się żaden inny ówczesny przemysłowiec^[6]. Sprawnie zarabiające przedsiębiorstwo wymagało sprawnej logistyki, dlatego zdecydowano się rozbudowę dotychczasowej bocznicy, u progu nowego wieku tworząc jeden z największych systemów torów przemysłowych w mieście o łącznej długości wynoszącej około kilkanaście kilometrów^[2][7].

W kolejnych dekadach sieć rozbudowywano o odgałęzienia do bielnika, elektrowni i magazynów przy Wodnym Rynku^[1][7]. Kolej Scheiblerowska stała się tym samym największym w Łodzi systemem bocznic przemysłowych, w szczytowym okresie składając się z kilkunastu kilometrów torów^[7][2].

Po połączeniu przedsiębiorstw Scheiblera i Ludwika Grohmana w Zjednoczone Zakłady Przemysłowe K. W. Scheiblera i L. Grohmana bocznica nadal odgrywała kluczową rolę w logistyce koncernu^[7].

Po II wojnie światowej bocznicę znacjonalizowano. Intensywny rozwój urbanistyczny Łodzi sprawił, że pierwotny bieg szlaku zaczął kolidować z nową zabudową. Wpływ na to miało m.in. wykarczowanie Lasu Miejskiego pod budowę Polesia Widzewskiego, wytyczenie ulicy Wydawniczej, budowa Trasy W-Z, budowa ulicy Jana Promińskiego i wiaduktu nad linią kolejową nr 17, przebudowa ul. dr. Stefana Kopcińskiego, a także wzniesienie osiedla mieszkaniowego przy ulicy Zbiorczej, która wytyczona została równolegle do starotorza bocznicy do Widzewskiej Manufaktury, która jako pierwsza musiała zmienić swoją lokalizację^[2].

Korekty dokonywane były stopniowo w latach 60. XX wieku, w dalszym ciągu umożliwiając obsługę m.in. Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Uniontex”, platformy tramwajowej MPK-Łódź, magazynów firmy „Textilimpex”, kompleksu Widzewskiej Manufaktury oraz pozostałych zakładów Starego Widzewa Przemysłowego^[2].

Po załamaniu się przemysłu włókienniczego w latach 90. XX wieku ruch na bocznicy stopniowo malał. Stan ten postępował aż do całkowitego wstrzymania przewozów na początku XXI wieku^[2].

Dnia 23 czerwca 2002 roku przejechał ostatni pociąg – skład turystyczny z okazji Pikniku Świętojańskiego, prowadzony lokomotywą SM30-910^[2].

W 2003 roku infrastruktura została sprzedana na złom przez syndyka masy upadłościowej za zgodą służb konserwatorskich^[7][2]. Do dziś zachowały się nieliczne rogatki oraz fragmenty szyn w nawierzchni ulic Fabrycznej, Przędzalnianej, bp. W. Tymienieckiego i płk. J. Kilińskiego, a także jeden z zabytkowych semaforów^[8].

Część dawnej trasy w Parku nad Jasieniem i na Księżym Młynie zaadaptowano na drogę pieszo-rowerową potocznie nazywaną Scheiblerówką^[8][9]. Muzeum Pałac Herbsta oraz Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi organizują spacery edukacyjne „Szlakiem Kolei Scheiblerowskiej”^[2][8].

Od 1879 do 1967 roku trakt wiódł od torów Kolei Fabryczno-Łódzkiej. Pierwotnie bocznica zaczynała się tuż za Dworcem Łódź Fabryczna, aby następnie na wysokości rogatek kolejowych przy skrzyżowaniu ul. Przejazd (obecnie ulica Juliana Tuwima) i Zagajnikowej (dziś ulica dr. Stefana Kopcińskiego) odłączyć się od Linii Kolejowej nr 17 w kierunku południowym^[7][1]

Dalsza trasa prowadziła przez Las Miejski zwany Zagajnikiem (dziś Polesie Widzewskie), przecinając dalej pod kątem prostym ówczesną ulicę Rokicińską/Armii Czerwonej (obecnie Trasa W-Z w miejscu obecnego skrzyżowania Alei marsz. Józefa Piłsudskiego z ulicą Wydawniczą)^[1]. Następnie, już na obszarze Folwarku Scheiblera, w dolinie Jasienia, linia zmieniała kierunek na zachodni, mijając wcześniej mury pediatrycznego Szpitala Anny Marii i ulicę Żelazną, biegnąc równolegle wzdłuż ulicy Fabrycznej ku Księżemu Młynowi^[7].

Dalej przekraczała ulicę Przędzalnianą, najpierw ku Centralnej Fabryce przy Wodnym Rynku (obecny Plac Zwycięstwa)^[1], a po wybudowaniu Nowej Tkalni przy dzisiejszej ulicy płk. Jana Kilińskiego – bezpośrednio ku Elektrowni Scheiblera i ulicy Piotrkowskiej^[7], kończąc ostatecznie swój bieg pod Bielnikiem Kopischa^[1].

Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku wytyczono i zrealizowano alternatywną trasę, prowadząc ją w kierunku północnym od Posterunku Łódź Dąbrowa i stacji Łódź Dąbrowa Przemysłowa^[10] (obsługującej m.in. Elektrociepłownię EC4^[2]). Następnie, jadąc ku zachodowi, tor przechodził czterotorowym przejazdem przez ulicę Niciarnianą, gdzie dokonywano podziału na kilkanaście rozjazdów.

Pierwszy z nich został zarezerwowany dla Kolei Scheiblerowskiej, która w dalszym biegu okrążała Stary Widzew Przemysłowy i biegnące ku niemu pozostałe odnogi bocznicy. Dalej poprowadzono tor przez Park nad Jasieniem, aby zaraz za wiaduktem w Alei marsz. Edwarda Rydza-Śmigłego, na wysokości ulicy Żelaznej, połączył się z resztą istniejącego szlaku^[2].