Koło Mecanum

Koło Mecanum
Wynalazca

Bengt Ilon

Rok wynalezienia

1972

Koło Mecanum (koło szwedzkie[a]) – koło umożliwiające poruszanie się w dowolnym kierunku i obracanie się pojazdu wyposażonemu w takie koła.

Koło składa się z szeregu gumowanych rolek na powierzchni tocznej koła ustawionych pod kątem 45° do koła i mogących się obracać. Koła są napędzane niezależnie lub hamowane, rolki toczą się, a kierunek jazdy pojazdu wyposażonego w takie koła zależy od kierunku napędu poszczególnych kół.

Zostało wynalezione w 1972 roku[b] przez szwedzkiego inżyniera Bengta Ilona[1][2][3] z przedsiębiorstwa Mecanum AB[4].

Koło Mecanum stanowi przełom w dziedzinie robotyki mobilnej, oferując zdolność do ruchu w dowolnym kierunku bez obrotu ramy robota, umożliwiając nowe możliwości w zakresie manewrowania i efektywności ruchu. Szerokie wykorzystanie robotów mobilnych w różnych gałęziach przemysłu, szczególnie w sektorze magazynowania, powoduje duże zainteresowanie kołami mecanum[5].

Budowa i działanie

Na powierzchni tocznej koła jest szereg gumowanych, mogących się obracać rolek, standardowo ustawionych pod kątem 45° do płaszczyzny koła[1].

Klasyczne koło tocząc się swobodnie, umożliwia przenoszenie siły prostopadłej do jego płaszczyzny obrotu, dodatkowo koło napędzane przenosi siłę napędu w płaszczyźnie koła. W kole Mecanum rolka koła jest kołem swobodnym (nie napędzanym). Rozważmy koło, w którym rolka stykającą się z podłożem z lewej strony jest z przodu i przenoszące moment napędowy "do przodu". Moment ten przeniesiony na rolkę, wywołuje siłę działającą na oś rolki "do tyłu" i siłę tarcia podłoża. Moment obrotowy tych sił dąży do obrotu rolki "do tyłu". Rolka pod wpływem takiego momentu siły będzie przenosiła tylko składową siły wzdłuż swojej osi, siła ta działając na koło może być rozłożona na składowe w płaszczyźnie koła i jego osi. Siła działająca w osi koła jest skierowana w lewo. Zmiana zwrotu momentu obrotowego wywoła siłę napędową i działającą na oś o przeciwnych zwrotach. By zniwelować siłę działającą wzdłuż osi koła, drugie koło na tej samej osi ma odwrotne ustawione rolki[6][7][4].

Ruchy pojazdu. Niebieski – kierunek napędu kół, koła czarne są napędzane, szare zablokowane. Czerwony – kierunek ruchu pojazdu; a) ruch wprost, b) ruch w bok, c) ruch po przekątnej, d) ruch po łuku e) obrót w miejscu, f) ruch po łuku, w bok

Konwencjonalny czterokołowy pojazd na kołach Mecanum, ma koła zainstalowane na dwóch równoległych osiach, koła są zwrócone tak, że osie rolek dotykających podłoża tworzą prostokąt, jednakowe koła (lewe prawe) instaluje się tak by były po przekątnej. Pojazd taki może poruszać się w dowolnym kierunku, w szczególności przy jednakowej prędkości ruchu kół, porusza się[4]:

  • w płaszczyźnie kół (przód tył, rys. a) – wszystkie koła obracają się w tę samą stronę. Składowe sił wzdłuż osi kół na jednej osi mają przeciwne zwroty, przez co znoszą się. Składowe prostopadłe do osi mają taki sam zwrot i napędzają pojazd,
  • prostopadle do płaszczyzny kół (bokiem w prawo lub lewo, rys. b) – koło z przodu po lewej i z tyłu po prawej stronie poruszają się w tę samą stronę, a pozostałe dwa koła w przeciwną stronę. Zmiana kierunku obrotu wszystkich kół zmienia kierunek ruchu.
  • obrót względem środka pojazdu (rys. e) – koła z jednej strony poruszają się w tę samą stronę, ale przeciwną do tych po drugiej stronie pojazdu.

Obrót względem punktu będącego przecięciem osi obrotu rolek dwóch sąsiednich kół (rys. d i f) – zatrzymanie tych kół i ruch pozostałych tak by wytwarzały moment obrotu w kierunku obrotu[4].

Zastosowanie

Początkowo patent od przedsiębiorstwa Mecanum wykupiła Marynarka Wojenna Stanów Zjednoczonych, która wykorzystywała tę technologię wyłącznie do załadunku ładunków na statki. W 1997 roku technologia stała się dostępna również dla firm komercyjnych i zastosowań cywilnych[8]. Przedsiębiorstwa za skorzystanie z patentu płaciły wówczas po 2500 dolarów[9].

Koła te są wykorzystywane w pojazdach, robotach autonomicznych[10] oraz w logistyce, produkcji i transporcie[11].

Robotem wykorzystującym koła Mecanum był m.in. stworzony w 1985 roku przez Gregga Podnara robot mobilny o nazwie Uranus[12].

Koła te znalazły także zastosowanie w logistyce, produkcji i transporcie. Np. wykorzystywane są w wózkach widłowych. Nie nadają się one do szybkich manewrów, ale są bezpieczne i znacznie bardziej zwrotne niż wózki widłowe wykorzystujące konwencjonalne koła, dzięki czemu sprawdzają się w pracy w ciasnych przestrzeniach[13][14]. Koła Mecanum wykorzystywane są także w platformach transportowych. Ze względu na łatwość manewrowania i zwrotność pozwalają usprawnić proces produkcyjny[11][15].

W 2006 roku na konferencji EVER Monaco zaprezentowano elektryczny wózek inwalidzki wykorzystujący koła Menacum[16].

Przykłady

Uwagi

  1. ↑ Ang. Sweedish wheel[1]
  2. ↑ Niektóre źródła błędnie podają rok 1973[1]. Wniosek o patent został złożony już w 1972 roku[2][3]

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Anton Gfrerrer, Geometry and kinematics of the Mecanum wheel, „Computer Aided Geometric Design”, 25 (9), Graz: Graz University of Technology, grudzień 2008, s. 784-791, ISSN 1879-2332 (ang.).
  2. 1 2 US3876255A WHEELS FOR A COURSE STABLE SELFPROPELLING VEHICLE MOVABLE IN ANY DESIRED DIRECTION ON THE GROUND OR SOME OTHER BASE [online], European Patent Office [dostęp 2025-11-09] (ang.).
  3. 1 2 Patent: US3876255 (A) ― 1975-04-08 [online], European Patent Office [dostęp 2025-11-09] (ang.).
  4. 1 2 3 4 Günter Herkommer, Autonome Assistenten ziehen in die Fabriken ein [online], Computer & Automation, 2 lutego 2016 [dostęp 2025-11-10] [zarchiwizowane z adresu 2025-11-10] (niem.).
  5. ↑ Maciej Kołodziej, Synteza ruchu mobilnego robota z kołami mecanum, Politechnika Rzeszowska, 2024 [dostęp 2025-11-16].
  6. ↑ Koło Mecanum - Wiedza [online], www.tzbotautomation.net [dostęp 2025-11-15].
  7. ↑ Hendzel Z., Rykała Ł., Opis kinematyki mobilnego robota kołowego z kołami typu mecanum, „Modelowanie Inżynierskie” (T.26, nr 57), Polskie Towarzystwo Mechaniki Teoretycznej i Stosowanej. Oddział Gliwice, 2015, s. 5-12 (pol.).
  8. ↑ Mecanum [online], DONKEYmotion [dostęp 2025-11-10] [zarchiwizowane z adresu 2015-01-17] (niem.).
  9. ↑ Brent Bowers, 8 Patterns of Highly Effective Entrepreneurs, 2006, s. 7-10, ISBN 978-0-385-51547-4 (ang.).
  10. ↑ A. Ramirez-Serrano, R. Kuzyk, Modified Mecanum Wheels for Traversing Rough Terrains, 2010 Sixth International Conference on Autonomic and Autonomous Systems, marzec 2010, s. 97–103, DOI: 10.1109/ICAS.2010.35 [dostęp 2025-11-09].
  11. 1 2 Redaktion, 90 Tonnen aus dem Stand gedreht [online], Die Deutsche Wirtschaft, 18 lipca 2016 [dostęp 2025-11-10] (niem.).
  12. ↑ "Uranus" [online], www.cs.cmu.edu [dostęp 2025-11-10] [zarchiwizowane z adresu 2012-12-12] (ang.).
  13. ↑ Preet Vartak, Sangram Suryawanshi, Ankita Sanap, Aditi Hampe, Anuja H. Karle, Design and Analysis of Free Rotation Forklift Using Mecanum Wheel, „Recent Advances in Mechanical Engineering”, 2024, s. 251-262, DOI: 10.1007/978-981-97-0918-2_20 (ang.).
  14. ↑ Unusual forklift from Turkey moves sideways and rotates 360 degrees [online], trans.info, 13 stycznia 2019 [dostęp 2025-11-10] [zarchiwizowane z adresu 2025-11-10] (ang.).
  15. ↑ Bernd Maienschein, Transportsysteme mit Mecanum-Rädern [online], MM LOGISTIK, 10 listopada 2014 [dostęp 2025-11-10] [zarchiwizowane z adresu 2025-11-10] (niem.).
  16. ↑ Electric wheel chair [online], car.pege.org, 2006 [dostęp 2025-11-10] [zarchiwizowane z adresu 2013-04-15] (ang.).