Krystyna Artyniewicz

Krystyna Artyniewicz
K.A.
Data urodzenia

1909

Data śmierci

31 lipca 1953

Narodowość

polska

Język

polski

Dziedzina sztuki

literatura dziecięca

Krystyna Artyniewicz, z domu Mikiewicz, pseudonim K.A.[1] (ur. 1909, zm. 31 lipca 1953[2][3]) – polska pisarka, poetka, ilustratorka, autorka książek dla dzieci i młodzieży oraz scenariuszy przedstawień teatralnych. Łączniczka w powstaniu warszawskim, członek Związku Literatów Polskich.

Życiorys

Ojciec Tadeusz Konstanty, był rysownikiem i karykaturzystą, stałym współpracownikiem satyrycznego pisma „Mucha”, matka Jadwiga z Rodkiewiczów była nauczycielką. W 1813 r. ojciec wyjechał do Brazylii. Okres I wojny światowej spędziła z matką i rodzeństwem, Marią i Konstantym, w majątku dziadków Rostkowo, koło Przasnysza, a później w majątku Długa Kościelna koło Warszawy[4][5]. Brat był poetą[6]. W 1935 r. został powołany do służby wojskowej i popełnił samobójstwo w Wyższej Szkole Podchorążych w Zambrowie. Siostra, Maria Partum, była malarką. Zginęła w czasie powstania warszawskiego w sierpniu 1944 r. podczas jednego z bombardowań. Osierociła dwoje dzieci Karinę i Andrzeja, późniejszego malarza i performera. Dziewczynka zmarła w 1946 r. a wychowaniem chłopca zajęła się Krystyna Artyniewicz[4][5].

Wiersze dla dzieci zaczęła pisać przed wojną. W 1938 r. ukazały się m.in. Jak Jaś sprzedawał świnki i Mały murzynek[7]. W okupacji niemieckiej była łączniczką i strzelcem w powstaniu warszawskim w Brygadzie Dyspozycyjno-Zmotoryzowanej „Koło”, należała do redakcji „Głosu Starego Miasta”[8]. W latach 1942–1943 napisała dwa programy, Ulice warszawskie i Szopka 1943, które były pokazywane w działającym w konspiracji w Warszawie, teatrze lalek Biura Informacji i Propagandy AK. Kierował nim reżyser teatralny Eugeniusz Poreda[9]. Wg. Marka Waszkiela Szopka 43 składała się z trzech części: Wytrwać („rewia wielkich polityków”), Ulica (rewia „soczystych typków warszawskich”) i Jasełka (tradycyjna opowieść jasełkowa, z tą różnicą, że „do szopki idą szmuglerzy i dzieci z Zamojszczyzny, Król Herod to Hitler. Trzej królowie: Roosevelt, Churchill i Sikorski”)[9][10]. Ta polityczna wizja szopki miała zapowiadać nadejście czasu odwetu za krzywdy Niemców na narodzie polskim[9].

Od 1945 r. publikowała swoje utwory w piśmie „Nasz Światek” (m.in.: Co to robi czarny Bobi, Zatopione miasto, Powitanie) i „Świerszczyku” (m.in.: Miła droga, Na karuzeli, Nad Nysą, Powracają, Wełniaczek Jagusi)[11][12]. Od początku istnienia „Iskierki”, tj. od 1945 r., należała do najaktywniejszych autorów współpracujących z pismem[13]. W latach 40. i 50. pisała także dla „Płomyczka”, „Płomyka” i pisma przeznaczonego dla starszych dzieci „Przyjaciel” (m.in.: Przeszli Wisłę, przeszli Wartę, 9 maja)[14][15][16][17][18][19][20].

Przeszli Wisłę, przeszli Wartę,
wypełnili dziejów kartę.
Z mogił, krwi, poświęceń, trudu
wstała wolna ziemia ludu.[21]

Zajmowała się także ilustrowaniem książek. W 1945 r. ukazała się książka, wydana przez Oddział Grodzki Związku Nauczycielstwa Polskiego, Uczymy się rachować: pierwsza książka do nauki rachunków autorstwa E. Szymczykiewicz i A. Wrotniak z ilustracjami Krystyny Artyniewicz[7]. W 1950 r. wydano poradnik, z jej rysunkami, O ciąży, porodzie i pielęgnacji niemowląt autorstwa L. Grabowieckiej i S. Kochańskiej[7].

Była członkiem Związku Literatów Polskich[3]. Zmarła w lipcu 1953 r. w wyniku zatrucia grzybami[5].

W 1978 r. ukazała się partytura Wędrówka z piosenką i inne piosenki dla dzieci: na głos i fortepian oraz na glos, fortepian i dziecięce instrumenty perkusyjne pod redakcją Lecha Miklaszewskiego, gdzie do wiersza Artynkiewicz muzykę skomponował Władysław Szpilman[22]. W Bibliotece Narodowej zachowany jest także rękopis muzyczny, z 1991 r., Andrzeja Cwojdzińskiego Osiem pieśni: na alt z fortepianem: op. 35, w którym znalazł się zapis nut do wierszy Wiosenna piosenka i Bociek[7].

Wybrane dzieła

Wybrane dzieła na podstawie źródeł[23][24][7]:

Książki

  • Jak to Jaś sprzedawał świnki, 1938
  • Mały murzynek, 1938
  • W mieście, 1947
  • Goście zapustni: inscenizowana bajka, 1947
  • Gdy ostatnia świeczka zgaśnie: inscenizowana bajka, 1947
  • Jak Marysia mała słonko gonić chciała, 1948
  • Jak klasa druga świętemu Mikołajowi pomogła: obrazek sceniczny, 1948
  • Malowany płotek, 1950
  • O Ziemniaczku Obieżyświatku, 1950
  • Przedszkolaczki, 1951
  • Brygada Zapałczaków, 1951
  • Teatrzyk na patyku, 1951
  • Zabawki i gry świetlicowe, 1952
  • Agnieszka z orzeszka, ilust. Wacław Szulc, 1954
  • Wierzbinowe kotki, 1960
  • Motylek, 1962

Antologie

  • Szedł czarodziej: antologia wierszy dla dzieci. T. 1, 1986[25]

Inscenizacje

  • Ulice warszawskie, 1942-1943[9]
  • Szopka 43, 1942-1943[9]
  • Goście zapustni, reż. Joanna Piekarska, premiera 10 kwietnia 1950, Teatr Lalki i Aktora „Baj Pomorski”, Toruń[26]
  • Goście zapustni, reż. Marian Sobański, premiera 1951, Teatr Lalek Rabcio-Zdrowotek, Rabka[26]

Przypisy

  1. ↑ Jankowski 1996 ↓, s. 17.
  2. ↑ Jerzy Cieślikowski, Gabriela Frydrychowicz, Przemysława Matuszewska, Antologia poezji dziecięcej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1981, ISBN 978-83-04-00609-6 [dostęp 2019-09-23] (pol.).
  3. 1 2 Twórczość, RSW "Prasa-Książa-Ruch", 1953 [dostęp 2019-09-23] (pol.).
  4. 1 2 Konstanty Mikiewicz [online], Internetowy Polski Słownik Biograficzny (iPSB) [dostęp 2026-03-01].
  5. 1 2 3 Zbigniew Libera, Król Krakowskiego Przedmieścia [online], Przekrój.org, 19 czerwca 2020 [dostęp 2026-03-01].
  6. ↑ Tadeusz Kłak, Konstanty Mikiewicz [online], www.ipsb.nina.gov.pl [dostęp 2019-09-23] (pol.).
  7. 1 2 3 4 5 Artyniewicz [online], Katalog Biblioteki Narodowej [dostęp 2026-03-03].
  8. ↑ Powstańcze Biogramy - Krystyna Artyniewicz [online], www.1944.pl [dostęp 2019-09-23] (pol.).
  9. 1 2 3 4 5 Kosiński 2019 ↓, s. 64.
  10. ↑ Waszkiel 2012 ↓, s. 52,54.
  11. ↑ Vrtel-Wierczyński 1957 ↓, s. 4.
  12. ↑ Rogoż 2009 ↓, s. 47.
  13. ↑ Rogoż 2009 ↓, s. 45.
  14. ↑ Staniów 2025 ↓, s. 46-47.
  15. ↑ Staniów 2025 ↓, s. 56.
  16. ↑ Rogoż 2009 ↓, s. 68.
  17. ↑ Rogoż 2009 ↓, s. 84.
  18. ↑ Rogoż 2009 ↓, s. 98.
  19. ↑ Rogoż 2009 ↓, s. 104.
  20. ↑ Rogoż 2009 ↓, s. 111.
  21. ↑ Staniów 2025 ↓, s. 41.
  22. ↑ Wędrówka z piosenką i inne piosenki dla dzieci : na głos i fortepian oraz na glos, fortepian i dziecięce instrumenty perkusyjne / red. Lech Miklaszewski., Katalog Biblioteki Narodowej, 1978 [dostęp 2026-03-03].
  23. ↑ Artyniewicz, Krystyna (1909-1953) [online], integro.pbw.edu.pl [dostęp 2026-03-02].
  24. ↑ Krystyna Artyniewicz [online], Muzeum Książki Dziecięcej [dostęp 2026-03-02].
  25. ↑ Szedł czarodziej : antologia wierszy dla dzieci. T. 1 [online], Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Wolsztynie, Katalog księgozbioru [dostęp 2026-03-03].
  26. 1 2 Krystyna Artyniewicz, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Osoby) [dostęp 2026-03-02].

Bibliografia

  • Edmund Jankowski, Słownik pseudonimów pisarzy polskich, T. IV, A-Ż, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1996, ISBN 83-04-04329-7.
  • Dariusz Kosiński, Polityczność lalkowa, [w:] Lalki: teatr, film, polityka, Warszawa: Zachęta — Narodowa Galeria Sztuki, 2019 [dostęp 2026-03-01].
  • Stefan Vrtel-Wierczyński, Polska bibliografia literacka za lata 1944/45, Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1957 [dostęp 2026-03-02].
  • Michał Rogoż, Czasopisma dla dzieci i młodzieży Instytutu Wydawniczego Nasza Księgarnia w latach 1945-1989, Kraków: Wydawnictwo Naukowe UP, 2009, ISBN 978-83-7271-543-2.
  • Bogumiła Staniów, Reminiscencje II wojny światowej na łamach „Przyjaciela” (czasopisma dla starszych dzieci) w latach 1945–194, „Media - Kultura - Komunikacja Społeczna, Nr 21(2025)”, 2025, s. 41–58, ISSN 1734-3801.
  • Marek Waszkiel, Dzieje teatru lalek w Polsce, 1944–2000, Warszawa: Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, Fundacja Akademii Teatralnej w Warszawie, 2012, ISBN 978-83-927763-4-5.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.