Lee Smolin

Lee Smolin
Lee Smolin podczas wystąpienia na Harvardzie
Lee Smolin na Harvardzie
Data i miejsce urodzenia

6 czerwca 1955[1]
Nowy Jork

Zawód, zajęcie

fizyk

Strona internetowa

Lee Smolin (ur. 6 czerwca 1955 w Nowym Jorku) – amerykański fizyk teoretyczny, zajmujący się przede wszystkim grawitacją kwantową, kosmologią i filozofią fizyki. Jest członkiem założycielem Perimeter Institute for Theoretical Physics, profesorem afiliowanym na University of Waterloo oraz związanym z wydziałem filozofii University of Toronto[2][3][4]. Znany jest z prac nad pętlową grawitacją kwantową, hipotezą kosmologicznego doboru naturalnego oraz z krytyki teorii strun przedstawionej w książce Kłopoty z fizyką[5].

Życiorys i kariera

Smolin urodził się w Nowym Jorku[2]. Studiował w Hampshire College[6], a doktorat z fizyki teoretycznej obronił w 1979 na Harvard University. Jego rozprawa doktorska nosiła tytuł What is the Problem of Quantum Gravity?, a promotorami byli Sidney Coleman i Stanley Deser[7].

Odbył staże podoktorskie w Institute for Advanced Study w Princeton, Institute for Theoretical Physics w Santa Barbara oraz Enrico Fermi Institute na University of Chicago[2][3]. W późniejszych latach pracował na Yale University, Syracuse University i Uniwersytecie Stanu Pensylwania, gdzie współtworzył Center for Gravitational Physics and Geometry; był też profesorem wizytującym w Imperial College London w latach 1999–2001[2][3]. Profil Waterloo odnotowuje ponadto jego pobyty wizytujące na University of Cambridge, University of Oxford, w SISSA oraz na uniwersytetach w Rzymie i Trydencie[3]. Z profilem Institute for Advanced Study był związany także jako visiting scholar w 1995; instytut odnotowuje również jego wcześniejsze pobyty badawcze z lat 1979 i 1981–1983[8].

W 2001 został jednym z członków założycieli Perimeter Institute for Theoretical Physics. Równolegle jest profesorem afiliowanym na University of Waterloo, a oficjalny katalog wydziału filozofii University of Toronto wymienia go jako profesora na kampusie St. George[2][3][4].

Praca naukowa

Smolin wniósł istotny wkład do badań nad grawitacją kwantową. University of Waterloo wskazuje go jako jednego z twórców nurtu znanego jako pętlowa grawitacja kwantowa, rozwijanego m.in. wspólnie z Abhayem Ashtekarem i Carlem Rovellim[3]. Profil Perimeter Institute podkreśla z kolei, że był on jednym z inicjatorów dwóch programów badawczych: pętlowej grawitacji kwantowej oraz deformowanej szczególnej teorii względności[2]. Według źródeł instytucjonalnych zajmował się także innymi podejściami do grawitacji kwantowej, w tym teorią strun i causal dynamical triangulations, a jego zainteresowania obejmują również podstawy mechaniki kwantowej, teorię cząstek elementarnych i biologię teoretyczną[3][2].

W książce Three Roads to Quantum Gravity przedstawiał pętlową grawitację kwantową, teorię strun i fizykę czarnych dziur jako trzy główne drogi prowadzące do problemu kwantowej grawitacji, podkreślając zarazem, że konkurencyjne programy badawcze mogą oświetlać ten sam głębszy problem z różnych stron[9].

Kosmologiczny dobór naturalny

Jedną z najbardziej znanych propozycji Smolina jest hipoteza kosmologicznego doboru naturalnego, rozwinięta szerzej w książce The Life of the Cosmos[10]. W tym ujęciu nowe wszechświaty mają powstawać w związku z czarnymi dziurami, a parametry fizyczne mogą ulegać drobnym zmianom, co tworzy analogię do biologicznego doboru naturalnego[10]. Teoria ma zarazem wyjaśniać pozorne „dostrojenie” parametrów naszego wszechświata: wszechświaty, które wytwarzają więcej czarnych dziur, miałyby pozostawiać więcej „potomstwa” niż inne[10]. Profil Waterloo opisuje ten kierunek także jako próbę zastosowania darwinowskich metod do kosmologii i proponowania swoistego „krajobrazu teorii”[3]. W eseju The unique universe Smolin przedstawiał tę linię myślenia jako alternatywę wobec ponadczasowego multiwersum i wyjaśnień opartych głównie na zasadzie antropicznej[11]. W debacie prowadzonej na łamach Edge Leonard Susskind oceniał, że pomysł Smolina zasługiwał na większą uwagę, niż faktycznie otrzymał[12].

Testy doświadczalne i podstawy mechaniki kwantowej

Obok pracy czysto teoretycznej Smolin zajmował się także fenomenologią kwantowej grawitacji, czyli pytaniem, czy skutki nowych teorii czasoprzestrzeni da się uchwycić w obserwacjach astrofizycznych. Profil Perimeter Institute wiąże jego badania z analizą możliwych deformacji symetrii czasoprzestrzennych, obserwacjami rozbłysków gamma z teleskopu Fermi oraz z rozwijaniem zasady relative locality[2]. To samo źródło podkreśla jego współpracę z Giovannim Amelino-Camelią przy badaniu ograniczeń na deformacje i łamanie niezmienniczości Lorentza wynikających z danych astrofizycznych[2].

Na tej samej stronie wskazano też jego wkład w podstawy mechaniki kwantowej, w tym rozwijanie tzw. real ensemble interpretation, oraz próbę zbudowania programu badawczego, w którym czas jest własnością fundamentalną i nieredukowalną, a nie jedynie zjawiskiem emergentnym[2].

Filozofia fizyki i czas

Ważnym wątkiem jego twórczości pozostaje filozofia fizyki, zwłaszcza problem realności czasu. W książce Time Reborn Smolin argumentował, że czas nie jest iluzją, lecz podstawową cechą rzeczywistości[13]. Kilka miesięcy później streścił tę linię argumentacji w tekście Temporal Naturalism[14]. Wraz z Roberto Mangabeirą Ungerem rozwinął też własne stanowisko w książce The Singular Universe and the Reality of Time, poświęconej m.in. realności czasu i pytaniu o ewolucję praw przyrody[15]. Profil Perimeter Institute łączy ten kierunek z rozwijanym przez Smolina programem określanym jako causal theory of views (CTV), który ma zarazem domknąć mechanikę kwantową i ogólną teorię względności przy założeniu, że czas i ewolucja praw przyrody są nieredukowalne[2].

Poglądy

W publikacjach popularnonaukowych i eseistycznych Smolin konsekwentnie krytykował wizję „ponadczasowego” multiwersum. W eseju dla Physics World argumentował, że naukowo wartościowsze są teorie, które pozostają możliwie blisko obserwowalnych konsekwencji i nie przenoszą wyjaśnienia świata do niedostępnego empirycznie meta-zespołu wszechświatów[11]. Tę linię myślenia łączył z tezą, że czas jest najbardziej podstawową cechą rzeczywistości, a nie jedynie iluzją albo zjawiskiem ubocznym głębszej, ponadczasowej struktury[13][14].

Kłopoty z fizyką i spór o teorię strun

W książce The Trouble with Physics z 2006 Smolin skrytykował dominację teorii strun we współczesnej fizyce teoretycznej i argumentował, że nauka rozwija się najlepiej wtedy, gdy dopuszcza konkurencyjne programy badawcze zamiast zbyt szybkiego zamykania sporów przez konsensus środowiskowy[5]. Wcześniej, w Three Roads to Quantum Gravity, przedstawiał pętlową grawitację kwantową i teorię strun jako podejścia, które mogą ujmować ten sam głębszy problem z różnych stron[9].

Książka Kłopoty z fizyką była także omawiana w polskim piśmiennictwie filozoficznym. W recenzji opublikowanej w czasopiśmie Filozofia Nauki Wojciech P. Grygiel opisywał ją jako szczegółową krytykę fizycznych podstaw teorii superstrun, zarazem polemizując z częścią metodologicznych ocen Smolina[16].

Nagrody i wyróżnienia

Do najważniejszych wyróżnień Smolina należą[2]:

  • Majorana Prize (2007)[17],
  • wybór do grona fellows American Physical Society (2007)[18],
  • umieszczenie na liście Top 100 Public Intellectuals magazynu Foreign Policy (2008)[19],
  • Klopsteg Memorial Lecture Award przyznana przez American Association of Physics Teachers (2009)[20],
  • wybór do Royal Society of Canada (2010)[21],
  • Medal Diamentowego Jubileuszu Królowej Elżbiety II (2013)[22],
  • inauguracyjna Buchalter Cosmology Prize, przyznana wspólnie z Mariną Cortês za pracę The Universe as a Process of Unique Events[23].

Publikacje

  1. 1997: The Life of the Cosmos;
    • 1998: Życie wszechświata. Nowe spojrzenie na kosmologię, tłum. Danuta Czyżewska, Wydawnictwo Amber, ISBN 83-7169903-4.
  2. 2001: Three Roads to Quantum Gravity;
  3. 2006: The Trouble with Physics: The Rise of String Theory, the Fall of a Science, and What Comes Next;
    • 2007: Kłopoty z fizyką. Powstanie i rozkwit teorii strun, upadek nauki i co dalej, tłum. Jerzy Kowalski-Glikman, Prószyński i S-ka, ISBN 978-83-7469835-1[24].
  4. 2013: Time Reborn: From the Crisis in Physics to the Future of the Universe;
    • 2015: Czas odrodzony. Od kryzysu w fizyce do przyszłości Wszechświata, tłum. Tomasz Krzysztoń, Prószyński Media, ISBN 978-83-7961191-1[25].
  5. 2014: The Singular Universe and the Reality of Time: A Proposal in Natural Philosophy (z Roberto Mangabeirą Ungerem).
  6. 2019: Einstein’s Unfinished Revolution: The Search for What Lies Beyond the Quantum;
    • 2021: Niedokończona rewolucja Einsteina. W poszukiwaniu tego, co leży poza granicami teorii kwantowej, tłum. Urszula Seweryńska i Mariusz Seweryński, Prószyński i S-ka, ISBN 978-83-8234062-4[26].

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ The Institute for Advanced Study. Annual Report 1979/80 [online], Institute for Advanced Study, s. 58 [dostęp 2026-04-16] [zarchiwizowane z adresu 2014-03-20] (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Lee Smolin. Perimeter Institute. [dostęp 2026-04-16]. (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Lee Smolin. Waterloo Institute for Complexity & Innovation, University of Waterloo. [dostęp 2026-04-16]. (ang.).
  4. 1 2 Lee Smolin. Department of Philosophy, University of Toronto. [dostęp 2026-04-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-08-25)]. (ang.).
  5. 1 2 Lee Smolin: The Trouble with Physics: The Rise of String Theory, the Fall of a Science, and What Comes Next. Boston: Houghton Mifflin, 2006. ISBN 978-0-618-55105-7. (ang.).
  6. ↑ Lee Smolin 72F. Hampshire College. [dostęp 2026-04-16]. (ang.).
  7. ↑ Lee Smolin. Mathematics Genealogy Project. [dostęp 2026-04-16]. (ang.).
  8. ↑ Lee Smolin. Institute for Advanced Study. [dostęp 2026-04-16]. (ang.).
  9. 1 2 Lee Smolin: Three Roads to Quantum Gravity. Basic Books, 2001. ISBN 0-465-07835-4. (ang.).
  10. 1 2 3 Lee Smolin: The Life of the Cosmos. Oxford University Press, 1997. ISBN 0-19-512664-5. (ang.).
  11. 1 2 The unique universe. Physics World, 2009-06-01. [dostęp 2026-04-17]. (ang.).
  12. ↑ Smolin vs. Susskind: The Anthropic Principle. Edge. [dostęp 2026-04-16]. (ang.).
  13. 1 2 Lee Smolin: Time Reborn: From the Crisis in Physics to the Future of the Universe. Houghton Mifflin Harcourt, 2013. ISBN 978-0-547-51172-6. (ang.).
  14. 1 2 Lee Smolin: Temporal Naturalism. arXiv, 2013-10-31. [dostęp 2026-04-16]. (ang.).
  15. ↑ Lee Smolin, Roberto Mangabeira Unger: The Singular Universe and the Reality of Time: A Proposal in Natural Philosophy. Cambridge University Press, 2014. ISBN 978-1-107-07406-4. (ang.).
  16. ↑ Wojciech P. Grygiel. Teoria superstrun i Lee Smolina kłopoty z fizyką. „Filozofia Nauki”. 18 (3), s. 141–152, 2010. [dostęp 2026-04-16].
  17. ↑ Lee Smolin – A World in Time: A Universe Made Up of Views of its Past. Center for the Philosophy of Freedom, University of Arizona. [dostęp 2026-04-17]. (ang.).
  18. ↑ APS Fellow Archive. American Physical Society. [dostęp 2026-04-17]. (ang.).
  19. ↑ The Top 100 Public Intellectuals—the Final Rankings. Foreign Policy, 2008-06-27. [dostęp 2026-04-17]. (ang.).
  20. ↑ Klopsteg Memorial Lecture. American Association of Physics Teachers. [dostęp 2026-04-17]. (ang.).
  21. ↑ Royal Society of Canada, Fellows export, Lee Smolin. Royal Society of Canada. [dostęp 2026-04-17]. (ang.).
  22. ↑ Honours and Awards. Perimeter Institute. [dostęp 2026-04-17]. (ang.).
  23. ↑ Buchalter Cosmology Prize. Buchalter Cosmology Prize. [dostęp 2026-04-17]. (ang.).
  24. ↑ Kłopoty z fizyką. Powstanie i rozkwit teorii strun, upadek nauki i co dalej. Prószyński Media. [dostęp 2026-04-16]. (pol.).
  25. ↑ Czas odrodzony. Od kryzysu w fizyce do przyszłości Wszechświata. Prószyński Media. [dostęp 2026-04-16]. (pol.).
  26. ↑ Niedokończona rewolucja Einsteina. W poszukiwaniu tego, co leży poza granicami teorii kwantowej. Prószyński Media. [dostęp 2026-04-16]. (pol.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.