Maria Chełmońska

Maria Chełmońska

Maria Chełmońska (około 1900)
Data urodzenia	1861
Data i miejsce śmierci	10 lutego 1942 Gierczyce

Maria Chełmońska, z domu Korwin-Szymanowska^[1] (ur. 1861, zm. 10 lutego 1942 w Gierczycach^[2]) – polska krytyczka sztuki, publicystka, żona Józefa Chełmońskiego.

Była córką Elżbiety Klementyny Ślewińskiej (jej krewnym był m.in. malarz Władysław Ślewiński) i Józefa Korwin-Szymanowskiego herbu Jezierza^[2] (krewnego Karola Szymanowskiego^[3], zob. Korwin-Szymanowscy). Według relacji Marii Józef Chełmoński wysłał list z Paryża, który do niej dostarczył Stanisław Witkiewicz; Chełmoński zapytywał, czy Maria jest z kimś zaręczona^[4]. 18 kwietnia^[5] lub czerwca^[6] 1878 roku wyszła za mąż za Józefa Chełmońskiego w kościele Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Warszawie^[2], do ołtarza prowadził ją Wojciech Gerson^[5] lub Kajetan Ślewiński^[6], a świadkiem ślubu był Stanisław Witkiewicz^[7][6]. Wyjechała wraz z mężem do Paryża^[3], po drodze do Francji nowożeńcy odwiedzili Wiedeń i Wenecję^[5].

Po powrocie na ziemie polskie małżonkowie zamieszkali początkowo w Warszawie przy ul. Widok u Umińskich^[7], a następnie w dworku w Kuklówce^[8]. Na skutek trudnej sytuacji ekonomicznej, w jakiej się znaleźli, pragnęła podjąć pracę zarobkową, na co jednak małżonek nie wyraził zgody^[8]. Troje z siedmiorga jej dzieci zmarło w wieku niemowlęcym^[8].

Według jednego ze źródeł wyjechała do Stanów Zjednoczonych, aby sprzedawać obrazy męża, wróciła będąc w ciąży, której mąż nie uznał ^[6]. W latach 90. XIX wieku pozostawała z mężem w separacji^[9], okoliczności temu towarzyszące są mało poznane^[8], Chełmońscy rozeszli się we wrześniu 1890 roku^[4]. Józef Chełmoński nie uznał ojcostwa najmłodszej córki^[10] Wandy (ur. 13 stycznia 1891 roku^[11]) i sam wychowywał pozostałe trzy córki, bo zabronił i uniemożliwił Marii kontakt z nimi: Marię, Zofię i Jadwigę^[8] w Kuklówce^{[4] [8]}. Po rozstaniu Maria wyjechała do Warszawy, gdzie zamieszkała u swego brata^[4]. Zajmowała się krytyką artystyczną, publikowała m.in. w „Kurierze Niedzielnym”^[9], którego była redaktorką naczelną^[12]. Pracowała także w redakcji „Bluszczu”^[13]. Założyła własne wydawnictwo^[7]; w 1901 roku wydała Album biograficzne Zasłużonych Polaków i Polek w XIX wieku^[13].

Podczas II wojny światowej została wysiedlona z Poznania przez Niemców i wyjechała z córką Wandą i wnuczką Krystyną do dworu Łempickich w Gierczycach^[14][15]. Pochowano ją w kaplicy grobowej Łempickich na cmentarzu w Gierczycach^[16], o jej pochówku wspomina tablica pamiątkowa na figurze z rzeźbą anioła na tymże cmentarzu^[15] (miejsce jej pochówku było przez wiele lat znane tylko najbliższej rodzinie^[17]).

Stanisław Reichan wykonał co najmniej dwa portrety Chełmońskiej: rysunek pt. Na paryskim bulwarze - Maria Chełmońska na Champs Elysées oraz płótno olejne; obie prace znajdują się w kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie^[18].

W Zbiorach Specjalnych Instytutu Sztuki PAN znajdują się jej rękopiśmienne wspomnienia^[8], w których przedstawiła męża w pozytywnym świetle^[7].