Maria Krzymuska
 | |
| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| Zawód, zajęcie |
krytyczka literacka |
| Rodzice |
Ignacy Walenty Orzechowski h. Oksza |
| Małżeństwo |
Stanisław Tadeusz Krzymuski h. Radwan (odm.) |
| Dzieci |
Julia Kisielewska |
 | |
Maria Krzymuska, właściwie Maria Róża Józefa Krzymuska z domu Orzechowska h. Oksza[1], ps. Marcin Oksza[2] (ur. 24 maja 1850 w Rakowie pod Żychlinem, zm. 12 grudnia 1901 w Warszawie) – polska krytyczka literacka.
Życiorys
Pochodziła z rodziny ziemiańskiej. Była córką Ignacego Walentego Orzechowskiego h. Oksza i Julianny Nepomuceny Grabowskiej h. Pomian[1][2]. Urodziła się w majątku Raków pod Żychlinem. Wykształcenie zdobyła w Instytucie Maryjskim oraz na pensji A. Paszkiewiczowej w Warszawie[3][2].
W 1873 r. poślubiła Stanisława Tadeusza Krzymuskiego h. Radwan (odm.) (1840–1902). Po ślubie zamieszkała w majątku męża, we wsi Budzisław Kościelny, na Kujawach. Tam też spędziła większość życia[4][2]. Para miała siedmioro dzieci: Julię Teresę (1874–1943, po mężu Kisielewska), Anną Franciszkę (1876–1923, po mężu Opieńska), Feliksa Antoniego (1877–1934, ożeniony z Ewą Orłowską), Marię Kazimierę (1879–1923, po mężu Iwanowska), bliźnięta: Ignacego Józefa (1882–1944, ożeniony z Zofią Piaszczyńską) i Kazimierza Zygmunta (1882–1951, ożeniony z Ireną Szczygielską) oraz Stanisławę Zofię (1887–1964, niezamężna)[1][3][4][5].
Po sprzedaży Budzisławia Kościelnego zamieszkała z rodziną w majątku Sosnowice koło Nieszawy, a następnie przeprowadzili się do Kalisza. Krzymuska często odwiedzała mieszkającą w Krakowie, siostrę Annę, żonę Wincentego Zakrzewskiego profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego[3][5]. Tam miała okazję poznać ówczesnych artystów i intelektualistów, m.in.: Stanisława Tarnowskiego, Stanisława Smolkę, Tadeusza i Stanisława Estreicherów, Henryka Opieńskiego, Konstantego Górskiego, Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Mehoffera i Lucjana Rydla. Jej siostrzeniec, syn Anny, Tadeusz Michał Zakrzewski, był związany z twórcami kabaretu Zielony Balonik. Krzymuska często podróżowała także do Paryża, skąd wysyłała listy do warszawskich redakcji[3][5]. W wyjazdach często towarzyszyły jej dzieci, dzięki czemu poznały środowisko krakowskich intelektualistów. Zmarła po długiej chorobie w 1901 r. w Warszawie. Pochowana została na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 267-6-1/2)[6]. Julia i Maria kontynuowały dziedzictwo literackie matki, obie zostały pisarkami i krytyczkami literackimi[5].
Twórczość
Współpracowała z czasopismami: „Biblioteka Warszawska” (od 1896), „Ateneum” (od 1898), „Tygodnik Ilustrowany” (od 1899). Publikowała tam prace krytycznoliterackie m.in. o twórczości Stanisława Wyspiańskiego, Stanisława Przybyszewskiego, Władysława Reymonta i Gerharta Hauptmanna. W 1899 r. ukazywały się felietony, podpisane jako Marcin Oksza, w „Gazecie Kaliskiej” (numery: 33, 45, 54–55, 67, 136, 138, 144)[2][7].
Po jej śmierci, w 1903 r. wydany został zbiór jej prac krytycznych pt. Studia literackie, do którego przedmowę napisały jej dzieci[8].
Wybrane dzieła
Wybrany dorobek literacki na podstawie źródeł[3][8]:
- Objawy chrześcijańskiego odrodzenia w najnowszej literaturze francuskiej, „Biblioteka Warszawska”, 1896, t.3
- Rodin, „Biblioteka Warszawska”, 1896, t.3
- Gerhart Hauptmann, „Ateneum”, 1898, t.2
- recenzja: W. Sieroszewski, „W matni”, „Ateneum” 1898, t.2
- recenzja: K. Przerwa-Tetmajer, „Anioł śmierci”, „Ateneum”, 1898, t.4
- Stanisław Wyspiański. I. „Legenda”, „Biblioteka Warszawska”, 1898, t.3
- Władysław Reymont. („Komediantka”, „Fermenty”, „Ziemia obiecana”, „Szkice i obrazki”), „Ateneum”, 1899, t.2
- Stanisław Przybyszewski, jego poezja i filozofia, „Tygodnik Ilustrowany”, 1901, nr 15–17
Wydanie pośmiertne
- Studia literackie, 1903[8]
Przypisy
- 1 2 3 Maria Jadwiga Minakowska, Maria Róża Józefa Orzechowska h. Oksza [online], Wielka genealogia Minakowskiej (Wielcy.pl) [dostęp 2026-03-13].
- 1 2 3 4 5 Jankowski 1996 ↓, s. 353.
- 1 2 3 4 5 Dorota Samborska-Kukuć, Krzymuska z Orzechowskich Maria [online], Nowa Panorama Literatury Polskiej [dostęp 2026-03-13].
- 1 2 Maria Jadwiga Minakowska, Stanisław Tadeusz Krzymuski h. Radwan (odm.) [online], Wielka genealogia Minakowskiej (Wielcy.pl) [dostęp 2026-03-13].
- 1 2 3 4 Witold Rawski, Theresita i Klarysew [online], Okolice Konstancina, 23 stycznia 2025 [dostęp 2026-03-13].
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: KRZYMUSCY, KISIELEWSCY, ZAWADZCY, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-11-08].
- ↑ Wacław Walecki, Gazeta Kaliska [online], Centrum Badawcze Bibliografii Polskiej Estreicherów (UJ) [dostęp 2026-03-14].
- 1 2 3 Maria Krzymuska, Studia literackie, Warszawa: Druk Piotra Laskauera i S-ki, 1903 [dostęp 2026-03-14].
Bibliografia
- Edmund Jankowski, Słownik pseudonimów pisarzy polskich, T. IV, A-Ż, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1996, ISBN 83-04-04329-7.
- Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny. T. Tom drugi I–Me. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2001, s. 293. ISBN 83-02-08101-9.
- Taborski Roman, Chłędowska Stefania, [w:] Julian Krzyżanowski, 1976 Czesław Hernas (red.), Przewodnik encyklopedyczny, T.I, A-M, Warszawa: PWN, 1984, ISBN 83-01-05368-2.
Linki zewnętrzne
- Studia literackie w bibliotece Polona