Maria Zdziarska-Zaleska
 porucznik | |
| Data i miejsce urodzenia |
3 lipca 1898 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
13 lipca 1987 |
| Przebieg służby | |
| Lata służby |
od 1918 |
| Siły zbrojne | |
| Formacja | |
| Stanowiska | |
| Główne wojny i bitwy |
I wojna światowa |
| Odznaczenia | |
    | |
Maria Zaleska, z domu Zdziarska ps. „dr Zygmuntowa” (ur. 3 lipca 1898 w Grotowicach, zm. 13 czerwca 1987 w Warszawie[1]) – sanitariuszka i lekarka, działaczka niepodległościowa, uczestniczka wojny polsko-bolszewickiej oraz III powstania śląskiego[2], porucznik Armii Krajowej, instruktorka harcerska, dama Orderu Virtuti Militari[3].
Życiorys
Była córką Kazimierza, ziemianina, inżyniera, właściciela majątku Grotowice, i Kamilli z Arkuszewskich[4][5]. Miała sześcioro rodzeństwa[2].
Do 1910 pobierała prywatne lekcje w domu[6]. Następnie do 1914 uczyła się w Prywatnym Gimnazjum W. Pawlickiej w Klarysewie[2][6]. Do 1915 przebywała w domu, gdzie uczyła młodszego brata oraz prowadziła kursy wieczorne dla młodzieży wiejskiej[6]. Maturę złożyła w 1916 w Warszawie, jako ekstern[2]. Brała udział w działalności konspiracyjnej wśród młodzieży warszawskiej. Od 1913 prowadziła żeńską drużynę skautową, później była członkiem Komendy Okręgu i Komendy Naczelnej Skautingu Polskiego. Od 1917 członkini Komendy Naczelnej ZHP[7]. W 1916 podjęła studia medyczne na Uniwersytecie Warszawskiem[2][6].
Od 1915 działała w Polskiej Organizacji Wojskowej[8][9]. Brała czynny udział w przejęciu od Niemców Szpitala Ujazdowskiego[9] w listopadzie 1918, następnie wyjechała na front jako sanitariuszka. Początkowo służyła jako kapral podlekarz w 4 pułku piechoty Legionów[9][2], a od września 1919 jako lekarz III baonu tego pułku, wraz z którym uczestniczyła we wszystkich walkach. W kwietniu 1920 została lekarzem 605 szpitala polowego[1]. Walczyła w wojnie polsko-bolszewickiej, m.in. pod Hrubieszowem w sierpniu 1920[10]. Za postawę wykazaną podczas wojny otrzymała Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari[11], a we wniosku o jego nadanie, napisano m.in.:
Dn. 22/VIII 1920 tj. w pierwszych dniach walk 4 pp. Leg. o Hrubieszów II/4. pp. Leg. został zmuszony przez przeważające siły nieprzyjacielskie do opuszczenia zajmowanych wschód od Hrubieszowa. Wskutek tego, iż pozycji we wsi Gródku na nieprzyjaciel zająwszy Hrubieszów znajdował się na tyłach baonu, dalej wskutek nacierającej kawalerii nieprzyjac. i nadzwyczaj uciążliwej drogi odwrotu przez rzekę Huczwę i rozciągające się wzdłuż niej bagna odwrót nie mógł się odbyć w należytym porządku. Znajdująca się podówczas przy komp. 7-mej a następnie 8-mej podlekarz Maria Zdziarska nie zważając na grożące jej niebezpieczeństwo ze strony nacierającego npla jak i gęstego ognia, wycofując się wśród ostatnich żołnierzy opatrywana pozostałych rannych, słowami i własnym przykładem dodając odwag żołnierzom i wzywając ich do zachowania porządku i do obrony. Wyczerpana w końcu z sit, ugrzęznąwszy w bagnie nad Huczwą, została zabrana do niewoli bolszewickiej[12][11].
Kilka dni później została zwolniona[2]. W październiku 1920 została ranna w bitwie pod Mołodecznem[13].
W marcu 1921 w odpowiedzi na apel Departamentu Sanitarnego zgłosiła się do służby medycznej powstańcom śląskim. W pierwszej połowie 1921 działała w komisjach plebiscytowych[2]. W czasie III powstania śląskiego walczyła, jako lekarz II batalionu 8 Tarnogórskiego Pułku Piechoty[3].
W 1923 ukończyła przerwane działaniami wojennymi studia, uzyskując tytuł doktora wszech nauk lekarskich[9][14]. Pracowała m.in. w sanatorium dziecięcym w Busku[1]. W listopadzie 1924 wyjechała na rok specjalizacji do Paryża, gdzie miała kontakt z polską elitą Wielkiej Emigracji. Tam poznała też Zygmunta Zaleskiego, działacza oświatowego[15], z którym w czerwcu 1925 (według innego źródła 25 lipca[15]) wzięła ślub[10]. Przez cały pobyt w Paryżu Zdziarska-Zaleska zajmowała się rodziną, jednocześnie angażując się w prace społeczne[15]. Od 1927 była członkinią Rady Zarządzającej FIDAC (Fédéradation Interalliée des Anciens Combatants) i jej sekcji żeńskiej[10]. Brała udział w konferencjach zagranicznych m.in. w: Belgii, Czechosłowacji, Jugosławii, Portugalii, Rumunii[15].
W czasie kampanii wrześniowej samorzutnie zorganizowała trzy punkty sanitarne dla ludności cywilnej na terenie gminy Rzeczyca. Później pracowała w szpitalu dla jeńców w Rawie Mazowieckiej. We wrześniu 1942 została przyjęta przez kpt. Tadeusza Bartoszka na stanowisko lekarza VII Zgrupowania 2 Rejonu Obwodu I Śródmieście Armii Krajowej[10].
27 kwietnia 1943 została aresztowana przez Gestapo i osadzona w więzieniu przy al. Szucha, następnie została przeniesiona na Pawiak[10]. W maju została wywieziona do obozu koncentracyjnego Ravensbrück, a w październiku do karnego obozu Grünenberg pod Berlinem[16]. Po wojnie trafiła do Szwecji, następnie emigrowała do Francji. W 1961 generał Władysław Anders mianował ją na stopień kapitana. Do Polski wróciła po śmierci męża[15]. Zmarła 13 lipca 1987 w Warszawie. Została pochowana na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie w grobie rodzinnym Zdziarskich[1].
Opublikowała dwa wspomnienia: W okopach. Pamiętnik kobiety-lekarza batalionu, Płomienne czasy. Dzieje rodziny polskiej w czasie II wojny światowej[17].
Jej kuzynką była Teresa Grodzińska, polska sanitariuszka, zamordowana podczas wojny polsko-bolszewickiej, pośmiertnie odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari, jako pierwsza kobieta w II RP[18][19].
Miała czworo dzieci: Andrzeja (1926–1943), Kazimierza Piotra (ur. 2 marca 1928)[5], Romana (ur. 6 lutego 1933)[5] oraz Monikę (ur. 1935)[1].
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 439 – 28 lutego 1921[20][5][11]
- Krzyż Niepodległości – 9 listopada 1932 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”[21]
- Krzyż Walecznych[15][8]
- Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami – 1943[22]
Przypisy
- 1 2 3 4 5 Polak 1993 ↓, s. 240.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Zawacka 2007 ↓, s. 241.
- 1 2 Bednarz i Dąbrowska-Okrasko 2020 ↓, s. 44.
- ↑ Zawacka 2007 ↓, s. 241, 243.
- 1 2 3 4 Kolekcja ↓, s. 1.
- 1 2 3 4 Kolekcja ↓, s. 4.
- ↑ Polak 1993 ↓, s. 239.
- 1 2 Kolekcja ↓, s. 3.
- 1 2 3 4 Bojczuk i Dusińska 2024 ↓, s. 304.
- 1 2 3 4 5 Zawacka 2007 ↓, s. 242.
- 1 2 3 Bojczuk i Dusińska 2024 ↓, s. 305.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 6.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 2.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 1-2.
- 1 2 3 4 5 6 Hm. dr Maria Zdziarska-Zaleska. zhppgk.org. [dostęp 2023-10-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-08-05)].
- ↑ Zawacka 2007 ↓, s. 242–243.
- ↑ Płomienne czasy. dziennikpolski24.pl, 2001-02-09. [dostęp 2023-10-12].
- ↑ Zawacka 2004 ↓, s. 229.
- ↑ Pietruszka 2020 ↓, s. 15.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 12 z 26 marca 1921, s. 533 – wskazana jako kpr. plek. Zdżarska Marja.
- ↑ M.P. z 1932 r. Nr 259, poz. 296 (ISAP).
- ↑ Zawacka 2007 ↓, s. 243.
Bibliografia
- Alina Bednarz, Marta Dąbrowska-Okrasko: Patriotki ze Śląska. Tychy: Stowarzyszenie ON/OFF, 2020.
- Marek Pietruszka: Teresa Jadwiga Grodzińska. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2020. ISBN 978-83-8098-231-4. [dostęp 2023-09-20].
- Bogusław Polak: Zaleska Maria. W: Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. Słownik biograficzny. T. 2. Koszalin: 1993.
- Słownik Biograficzny Kobiet Odznaczonych Orderem Wojennym Virtuti Militari. Elżbieta Zawacka (red.). T. I: A-G. Toruń: Fundacja „Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służby Kobiet”, 2004. ISBN 83-88693-03-4.
- Słownik Biograficzny Kobiet Odznaczonych Orderem Wojennym Virtuti Militari. Elżbieta Zawacka (red.). T. III: P-Ż. Toruń: Fundacja „Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służby Kobiet”, 2007. ISBN 83-88693-20-4.
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2020-03-31].
- Hanna Bojczuk, Halina Dusińska: Lekarze i studenci medycyny Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w latach 1792–1945. Warszawa: Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 2024. ISBN 978-83-92-3140-3-5.
- Zaleska Maria. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.73-6796 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2025-12-26].