Mart Niklus

Mart Niklus

Mart Niklus (2013)
Data i miejsce urodzenia	22 września 1934 Tartu
Data śmierci	25 grudnia 2025
deputowany do Riigikogu
Okres	od 1992 do 1995
deputowany do Komitetu Estonii
Okres	od 1990 do 1992
deputowany do Kongresu Estonii
Okres	od 1990 do 1992
Odznaczenia

Mart-Olav Niklus (ur. 22 września 1934 w Tartu, zm. 25 grudnia 2025^[1]) – estoński ornitolog i polityk. W okresie Związku Radzieckiego prowadził działalność dysydencką, jako więzień polityczny spędził w obozach i więzieniach 16 lat.

Mart-Olav Niklus urodził się 22 września 1934 w Tartu. Ojciec był szkolnym nauczycielem, Mart miał młodsze rodzeństwo^[2].

Mart Niklus średnie wykształcenie zdobył w Tartu I Keskkool (pierwszej szkole średniej w Tartu), gdzie zainteresował się ornitologią. W latach 1952–1957 studiował biologię na Uniwersytecie w Tartu. Swój pierwszy naukowy artykuł napisał w 1953, poświęcił go ptactwu rozlewiska Ropka i jeziora Aardla^[3]. W dalszej pracy naukowej zajmował się migracjami ptaków, awifauną okolic Haapsalu oraz wysp Hobulaid i Sarema, w szczególności zaś rybitwą wielkodziobą^[4]. Oprócz własnych publikacji zajmował się także tłumaczeniem^[5].

W czasie studiów Niklus rozpoczął działalność dysydencką. Rozpowszechniał informacje o tajnej klauzuli paktu Ribentrop-Mołotow oraz o nielegalności włączenia Estonii do ZSRR^[6]. Agitacje prowadził na organizowanych przez siebie studenckich spotkaniach^[6], przesłał również list do Głosu Ameryki^[5]. Przesyłał za granicę wykonane przez siebie i Vella Pällina zdjęcia radzieckich stacji zagłuszających^[5].

Aresztowany po raz pierwszy 21 sierpnia 1958, skazany za działanie w interesie międzynarodowej burżuazji (art. 58, p.10 kk RFSRR) 15 stycznia 1959, otrzymał wyrok 10 lat pozbawienia wolności i 3 lat zesłania. Karę odbywał w obozach w Mordowii oraz więzieniu władimirskim. Zwolniony 30 lipca 1966 roku po uprzednim skróceniu kary przez Sąd Najwyższy Estońskiej SRR^[5]. Nie mógł wrócić do pracy naukowej, o czym zadecydował już w 1959 jego przełożony, profesor Eerik Kumari – decyzja ta według Szergalina miała na celu ochronę środowiska estońskich ornitologów przed zainteresowaniem władz^[7]. Jest jedynym autorem, którego nazwisko usunięto z estońskiej ornitologicznej bibliografii Eesti ornitoloogilise kirjanduse 1656–1975^[8].

W trakcie odbywania kary uczył się języków obcych. Na język estoński przetłumaczył Powszechną deklarację praw człowieka^[5] oraz trzy dzieła Charlesa Darwina^[9].

Po odzyskaniu wolności podejmował się różnych zawodów – był kierowcą, dyspozytorem, organistą i nauczycielem języków obcych. Kontynuował działalność opozycyjną, utrzymywał kontakty między innymi z rosyjskimi dysydentkami Natalją Gorbaniewską, Tatjaną Wielikanową i Malwą Łandą^[5]. Publicznie występował w obronie innych dysydentów, podpisał też między innymi Apel Bałtycki, protest przeciwko interwencji w Afganistanie i pismo w obronie Andrieja Sacharowa^[5].

Aresztowany kolejno w październiku 1976, w marcu 1980 i 29 kwietnia 1980. Skazany na 10 lat pozbawienia wolności i 5 lat zesłania (art. 68, ust. 2 kk ESRR), nie przyznał się do winy i nie brał udziału w procesie. Osadzony w obozie permskim, w latach 1983–1985 przeniesiony do więzienia czystopolskiego. Prowadził głodówki i inne akcje protestacyjne^[10].

Niklus opuścił więzienie przed terminem, 8 lipca 1988, w wyniku trwającej w Estonii od czerwca masowej akcji protestacyjnej domagającej się uwolnienia więźniów politycznych. Zrehabilitowano go w 1990^[11].

Działał na rzecz odzyskania niepodległości przez Estonię. W latach 1990–1992 zasiadał w Kongresie i Komitecie Estonii, a także w Zgromadzeniu Państwowym w latach 1992–1995^[11].

Był członkiem wielu estońskich i międzynarodowych organizacji o profilach politycznych i przyrodniczych^[11].

• Order Herbu Państwowego II klasy za wkład w wyzwolenie Estonii (1996)^[11][12] .
• Order Wielkiego Księcia Giedymina III klasy (Litwa 1999)^[11][13]
• Order „Za odwagę” I klasy (Ukraina, 2006)^[14]

Prace naukowe

• Ropka luha ja Aardla jarve linnustikust, w: Loodusuurijate Seltsi juubelikoguteos, Tallinn 1953, s. 375–381.
• Осенняя миграция птиц (август 1954 г.) на морском острове Хобулайд, „Loodusuurijate Seltsi aastaraamat” t. 49 (1956), s. 53–64.
• Andmeied Happsalu umbruse merelinnustikust, „Loodusuurijate Seltsi aastaraamat” t. 50 (1957), s. 271–278.
• Гнездование и перелёты крачки-чегравы в Эстонской ССР, w: 3-я Прибалт. орнитол. конф.: тез. докл., Wilno 1957, s. 60–61.
• Haapsalu umbruse linnustiku koostisest ja elupaigalisest levikust, „Ornitoloogiline kogumik” t. 1 (1958), s. 119–138.
• Lindude sugisranne Hobulailul (Haapsalu rajoon), „Abiks loodusevaatlejale” t. 36 (1958), s. 28-29.
• Гнездование и перелёт крачки-чегравы в Эстонской ССР, w: Тр. 3-й Прибалт. орнитол. конф., Wilno 1959, s. 205–208.
• Naaskelnokk Saaremaal, „Eesti Loodus” t. 6 (1973), s. 354.

Tematyka polityczna

• Mind ei tapetud õigel ajal. Artikleid, kõnesid, avalikke kirju ja intervjuusid aastaist 1992-2003, Tartu 2004.
• Ma ei vaiki ikka veel. Valimik artikleid, kõnesid, tõlkeid ja dokumente lähiminevikust, Tartu 2010.

• Е.Э. Шергалин. Март-Олав Никлус – эстонский орнитолог и правозащитник. „Русский орнитологический журнал”, s. 1005–1010, 2013. Petersburg. ISSN 0869-4362. Том 22, Экспресс-выпуск 869. (ros.). 
• Viktor Niitsoo: Mart-Olav Niklus. W: Słownik dysydentów. Czołowe postacie ruchów opozycyjnych w krajach komunistycznych w latach 1956–1989. T. II. Warszawa: Karta, 2007, s. 171–172. ISBN 978-83-88288-84-5. (pol.).
• Teenetemärkide kavalerid. [w:] Vabariigi President [on-line]. [dostęp 2017-09-20]. (est.).