Mary Ellen Mark

Urodziła się i dorastała w Elkins Park w stanie Pensylwania. Uczęszczała do Cheltenham High School, gdzie była kapitanką zespołu cheerleaderek^[4]. Fotografować zaczęła w wieku dziewięciu lat aparatem Box Brownie, choć początkowo bardziej pasjonowała się malarstwem i rysunkiem^[8]. W 1962 roku uzyskała tytuł licencjata (BFA) w dziedzinie malarstwa i historii sztuki na Uniwersytecie Pensylwanii (School of Design). Po studiach pracowała krótko w wydziale urbanistyki miasta Filadelfii, po czym wróciła na uczelnię, gdzie w 1964 roku uzyskała tytuł magistra fotoreportażu w Annenberg School for Communication. W 1965 roku otrzymała stypendium Fulbrighta na roczny wyjazd do Turcji, co zaowocowało jej pierwszą książką Passport (1974), będącą wyborem zdjęć z lat 1963–1973^[5]. To właśnie podczas pobytu w Turcji zrozumiała, że fotografia jest dla niej najważniejszą formą wypowiedzi^[8]. Podczas tego wyjazdu wykonała portret dziewczynki o imieniu Emine, który uważała za swój pierwszy ważny obraz i punkt zwrotny w karierze^[7][1].

Mary Ellen Mark otrzymała tytuły doktora honoris causa od kilku uczelni, w tym: swojej macierzystej University of Pennsylvania (1994), University of the Arts w Filadelfii (1992), Columbia College Chicago (2004) oraz Kenyon College^[9].

W latach 80. wzięła ślub z brytyjskim reżyserem Martinem Bellem, z którym łączyła ją także wieloletnia współpraca zawodowa przy filmach dokumentalnych^[5]. Para nie miała własnych dzieci, ale przez dekady utrzymywała bardzo bliską, niemal rodzinną relację z Erin „Tiny” Blackwell – główną bohaterką projektu Streetwise. Mark i Bell regularnie odwiedzali Tiny w Seattle, wspierali ją w trudnych momentach, spędzali wspólnie święta, a nawet zabrali ją na galę rozdania Oscarów^[10][11].

W 1967 roku przeniosła się do Nowego Jorku, gdzie dokumentowała demonstracje przeciwko wojnie w Wietnamie, ruch wyzwolenia kobiet (Women’s Liberation Movement) oraz kulturę transwestytów. Już w latach 60. fotografowała czarnoskórych mieszkańców USA, co w dobie walki o prawa obywatelskie było tematem społecznie trudnym^[8]. W wywiadzie z 1988 roku wspominała, że od pierwszego momentu na ulicach Filadelfii fotografia stała się jej obsesją^[12].

Jej pierwszym poważnym zleceniem była praca dla magazynu „Look”, który wysłał ją do Londynu, aby sfotografowała młodych ludzi uzależnionych od heroiny. Powstał wówczas reportaż ze szpitala St Clement’s^[4]. W 1977 roku dołączyła do prestiżowej agencji Magnum Photos, stając się jedną z niewielu kobiet w tym gronie; odeszła z niej w 1981 roku, zakładając własne studio^[2].

Mark znana była z długoterminowych projektów, w których angażowała się w życie swoich bohaterów, dążąc do zrozumienia ich jako jednostek, co pozwalało jej tworzyć obrazy pełne współczucia i obiektywizmu^[5]. Nie oceniała swoich bohaterów, starając się rejestrować rzeczywistość bez autorskiego komentarza^[8].

Choć Mark kojarzona jest głównie z fotografią społeczną, ważną częścią jej dorobku były portrety celebrytów i praca na planach filmowych, gdzie dokumentowała kulisy powstawania ponad 100 produkcji. Do jej najbardziej ikonicznych zdjęć należą portrety Marlona Brando (z żukiem na ogolonej głowie) wykonane na planie filmu Czas apokalipsy na Filipinach^[15]. Fotografowała także takie gwiazdy jak Jeff Bridges, Patrick Swayze, Dennis Hopper czy Woody Allen^[16]. Jej portrety artystów charakteryzowały się tym samym psychologicznym podejściem i bezpośredniością, co zdjęcia osób anonimowych. Pracowała m.in. na planach filmów Satyricon Federico Felliniego (Rzym, 1969), Paragraf 22 Mike’a Nicholsa oraz Australia Baza Luhrmanna^[4]. Była również producentką stowarzyszoną filmu Serce Ameryki (1992), wyreżyserowanego przez Martina Bella^[14].

Od 1998 roku Mark dokumentowała coroczny festiwal bliźniąt (Twins Days Festival) w Twinsburgu w stanie Ohio. W latach 2001–2002 używała ważącego ponad 110 kg wielkoformatowego aparatu Polaroid Land Camera (format 20×24 cale), pracując w specjalnie zbudowanym studiu namiotowym^[4].

Podobne zainteresowanie rytuałami społecznymi wykazała w projekcie Prom (2012), w którym powróciła do fascynacji szkolnymi tradycjami, fotografując bale maturalne w amerykańskich szkołach średnich. Książce towarzyszył krótkometrażowy film dokumentalny na DVD w reżyserii Martina Bella, którego Mark była producentką^[12][13][14]. W 2013 roku wystąpiła jako komentatorka w nominowanym do Oscara filmie dokumentalnym Szukając Vivian Maier.

W latach 2023–2024 fundacja C/O Berlin zorganizowała pierwszą światową retrospektywę jej twórczości pod tytułem Mary Ellen Mark: Encounters. Wystawa zaprezentowała pięć ikonicznych projektów artystki, a także rzadkie materiały archiwalne^[17].

Istotną częścią życia zawodowego Mark była działalność dydaktyczna. Przez blisko 30 lat prowadziła warsztaty fotograficzne, z których najsłynniejsze odbywały się corocznie w Oaxaca w Meksyku. Regularnie nauczała również w The Center for Photography at Woodstock (CPW), gdzie dzieliła się swoją wiedzą z zakresu dokumentu i portretu^[18]. Pełniła także funkcję wykładowcy wizytującego (Guest Juror/Teacher) na wielu innych prestiżowych uczelniach i w instytucjach kulturalnych^[19].

Oprócz projektów dokumentalnych i artystycznych, Mark zajmowała się również fotografią komercyjną. Realizowała kampanie reklamowe dla znanych światowych marek, takich jak Barnes & Noble, Levi’s, Nissan czy Heineken^[3].

Mary Ellen Mark używała szerokiej gamy aparatów analogowych, dobierając sprzęt do specyfiki projektu. Korzystała m.in. z małoobrazkowych aparatów Leica M6 i Canon EOS-1N do dynamicznego reportażu, średnioformatowych aparatów Hasselblad (który ceniła za kwadratowy format) i Mamiya 7 oraz aparatów wielkoformatowych 4×5 cala (np. Linhof)^[20]. Pozostała wierna fotografii analogowej, krytykując nadmierne użycie cyfrowej manipulacji w prasie. Preferowała tradycyjne odbitki srebrowe^[14][13]. Jej „znakiem firmowym” było użycie czarno-białego filmu Kodak Tri-X, który naświetlała w specyficzny sposób, aby uzyskać charakterystyczne ziarno i wysoki kontrast^[21].

Jako swoje główne inspiracje wymieniała kino, w szczególności twórczość włoskiego reżysera Federico Felliniego, z którym miała okazję pracować na planie filmu Satyricon. Ceniła jego umiejętność łączenia wyobraźni z realizmem i budowania niezwykłych światów^[22].

Zmarła 25 maja 2015 roku na Manhattanie w wieku 75 lat. Przyczyną śmierci był zespół mielodysplastyczny^[23]. Jej archiwum, zawierającym negatywy, odbitki i dokumenty, zarządza nowojorska fundacja The Mary Ellen Mark Foundation, dbająca o zachowanie i promocję jej dorobku artystycznego^[17].