Masowa egzekucja

Masowa egzekucja (ang. mass execution) – określenie zbiorowego wykonania egzekucji albo zbiorowego zabicia wielu osób w sposób przypominający egzekucję, najczęściej w ramach jednego zdarzenia, jednej sprawy lub jednej operacji. W języku polskim „egzekucja” oznacza m.in. wykonanie wyroku kary śmierci, a także masowe mordowanie ludności przez najeźdźcę w okresie wojny lub okupacji^[1][2]. Termin jest używany zarówno w odniesieniu do egzekucji przeprowadzonych po formalnym skazaniu, jak i do zabójstw doraźnych lub pozasądowych, jeżeli ofiary zostały podporządkowane sprawcom i zabite zbiorowo^[3][4][5].

W przywoływanych źródłach pojęcie masowej egzekucji jest używane w różnych zakresach znaczeniowych i z różnymi progami liczbowymi. W badaniach nad karą śmierci Paul H. Blackman i Vance McLaughlin użyli pojęcia „legalna egzekucja masowa” na oznaczenie egzekucji co najmniej czterech osób za ten sam incydent kryminalny^[3]. W raporcie Death Penalty Information Center dotyczącym federalnej kary śmierci w Stanach Zjednoczonych termin „mass executions” został natomiast użyty wobec egzekucji co najmniej trzech osób wykonanych w tym samym czasie^[6]. W opracowaniu dotyczącym miejsc zbrodni masowych Dieter Pohl przyjął ujęcie, definiujące masową egzekucję jako zabicie co najmniej 10 ofiar zebranych i rozstrzelanych w jednym miejscu, tak aby zwłoki mogły zostać pogrzebane w grobie masowym^[4].

W historiografii i dokumentacji zbrodni termin występuje zwłaszcza w opisach zbiorowych rozstrzeliwań ludności cywilnej, więźniów lub jeńców^[7][8]. Masowa egzekucja może oznaczać wykonanie kary śmierci na grupie skazanych, ale może też opisywać pozasądowe lub doraźne zabicie osób podporządkowanych sprawcom^[1][2][5][9]. Sama nazwa zdarzenia nie przesądza jego kwalifikacji prawnej. W prawie międzynarodowym zależy ona od dodatkowych przesłanek, takich jak kontekst konfliktu zbrojnego, rozległy lub systematyczny atak na ludność cywilną albo zamiar zniszczenia określonej grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej^[10].

Pojęcie masowej egzekucji częściowo pokrywa się z pojęciem masakry, ale nie jest z nim tożsame. Wielki słownik języka polskiego PAN definiuje „masakrę” jako masowy mord ludzi lub zwierząt połączony z okrucieństwem lub znęcaniem się nad nimi^[11]. W znaczeniach notowanych przez WSJP „egzekucja” oznacza natomiast wykonanie wyroku kary śmierci albo masowe mordowanie ludności przez najeźdźcę w okresie wojny lub okupacji^[1][2]. W definicji przyjętej przez Dietera Pohla akcent pada na zgromadzenie ofiar, ich rozstrzelanie w jednym miejscu i związek zdarzenia z grobem masowym^[4]. W takim ujęciu masowa egzekucja jest węższym typem zdarzenia niż masakra.

Masowa egzekucja może być także opisywana w związku z pojęciem masowego morderstwa, jeżeli zabicie wielu osób nie ma legalnego uzasadnienia. W ujęciu przywoływanym przez Encyclopaedia Britannica masowe morderstwo w prawie federalnym Stanów Zjednoczonych oznacza zabicie co najmniej trzech osób w jednym zdarzeniu i w jednym miejscu, bez prawnego usprawiedliwienia^[12].

Masowe egzekucje mogą być narzędziem masowej eksterminacji, a w określonych przypadkach także ludobójstwa, ale pojęcia te nie są synonimami. Masowa egzekucja opisuje przede wszystkim akt albo serię aktów zbiorowego zabicia ludzi, natomiast eksterminacja odnosi się do zorganizowanego procesu wyniszczania określonej grupy ludzi^[13]. W prawie międzynarodowym o ludobójstwie rozstrzyga nie sama liczba ofiar, lecz zamiar zniszczenia w całości lub części określonej grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej^[14][15].

Poniższe przykłady odnoszą się do egzekucji przeprowadzonych na obszarze współczesnej Polski; lista nie ma charakteru wyczerpującego.

• Zbrodnia w Wawrze – 27 grudnia 1939 roku Niemcy rozstrzelali 107 mieszkańców Wawra i Anina; IPN opisuje tę zbrodnię jako jedną z pierwszych masowych egzekucji na terenie Polski podczas II wojny światowej^[16].
• Zbrodnia w Palmirach – w czasie okupacji niemieckiej Palmiry były miejscem wielu masowych egzekucji Polaków; jedna z większych odbyła się 20–21 czerwca 1940 roku, gdy zginęło 368 osób, a według innych ustaleń 358 osób^[17].
• Zbrodnia w Piaśnicy – w lasach piaśnickich koło Wejherowa Niemcy rozstrzelali 3 listopada 1939 roku co najmniej 82 osoby, a 11 listopada tego samego roku ponad 300 osób; były to epizody większej zbrodni pomorskiej^[18].
• Zbrodnia w Lesie Szpęgawskim – jesienią 1939 roku Niemcy przeprowadzili tam masowe egzekucje polskiej inteligencji, działaczy społeczno-politycznych oraz osób z zaburzeniami psychicznymi; IPN szacuje liczbę ofiar na 5000–7000 osób^[7].
• Egzekucja w lesie Brzask – 29 czerwca 1940 roku Niemcy rozstrzelali w lesie Brzask koło Skarżyska-Kamiennej 760 osób; IPN określa tę zbrodnię jako największą egzekucję przeprowadzoną przez Niemców na Kielecczyźnie podczas II wojny światowej^[19].
• Egzekucje w Rurach Jezuickich – w latach 1940–1941 funkcjonariusze SS i niemieckiej policji z Lublina zamordowali około 500 osób, a większość ofiar zginęła w zbiorowych egzekucjach między czerwcem a sierpniem 1940 roku^[20].
• Akcja Erntefest – 3–4 listopada 1943 roku w obozie koncentracyjnym na Majdanku oraz w obozach pracy przymusowej w Trawnikach i Poniatowej Niemcy rozstrzelali około 42 000 Żydów; United States Holocaust Memorial Museum określa tę operację jako największe masowe rozstrzelanie podczas Holocaustu^[21].
• KL Auschwitz – w obozie wykonywano egzekucje przez rozstrzelanie, m.in. przy Ścianie Straceń na dziedzińcu bloku 11; 7 października 1944 roku esesmani rozstrzelali 200 Żydów w ramach represji po buncie więźniów Sonderkommando^[22].
• Operacja Lawina – we wrześniu 1946 roku funkcjonariusze komunistycznego aparatu represji zamordowali w trzech egzekucjach na Śląsku Opolskim około 100, a według innych szacunków nawet 150 żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych ze zgrupowania kpt. Henryka Flamego „Bartka”; IPN określa tę akcję jako największą tego typu operację w powojennej Polsce^[23].

  

Poniższa lista obejmuje wybrane przykłady spoza Polski i nie ma charakteru wyczerpującego.

• Utopienia w Nantes – w okresie rewolucji francuskiej, między listopadem 1793 a styczniem 1794 roku, w Nantes przeprowadzono masowe egzekucje przez topienie więźniów w Loarze; Dictionnaire de l'Histoire de France Larousse’a określa je jako „egzekucje masowe”, a liczbę ofiar samych topień szacuje na 3000–5000 osób^[24][25].
• Wojna Dakotów z USA – 26 grudnia 1862 roku w Mankato w stanie Minnesota władze Stanów Zjednoczonych powiesiły 38 Dakotów skazanych po procesach przed trybunałem wojskowym; Minnesota Historical Society opisuje to wydarzenie jako największą masową egzekucję w historii Stanów Zjednoczonych^[26].
• Masakra w Paracuellos – w listopadzie i grudniu 1936 roku, podczas wojny domowej w Hiszpanii, w okolicach Paracuellos de Jarama i Torrejón de Ardoz pod Madrytem republikańskie siły bezpieczeństwa zamordowały około 2500 więźniów politycznych^[27].
• Babi Jar – 29–30 września 1941 roku jednostki SS, policji niemieckiej i oddziały pomocnicze rozstrzelały w wąwozie Babi Jar pod Kijowem 33 771 Żydów; United States Holocaust Memorial Museum określa tę zbrodnię jako jedną z największych masowych egzekucji dokonanych w jednym miejscu w czasie II wojny światowej^[28].
• Masakra w Srebrenicy – w lipcu 1995 roku siły bośniackich Serbów dokonały egzekucji 7000–8000 bośniackich muzułmanów, głównie mężczyzn i chłopców; Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii uznał, że większość ofiar nie zginęła w walce, lecz została zabita w ramach zaplanowanej operacji egzekucyjnej, stanowiącej ludobójstwo^[29].
• Masakra ligi Bodo – latem 1950 roku, na początku wojny koreańskiej, siły południowokoreańskie dokonały masowych egzekucji osób podejrzewanych o sympatie komunistyczne, w tym członków Ligi Bodo; w literaturze liczba ofiar jest zwykle szacowana na co najmniej 100 000, a niekiedy do 200 000 osób^[30][31].