Mateusz Zabłocki
| Dziekan dekanatu | |
 | |
| Kraj działania | |
|---|---|
| Data i miejsce urodzenia |
16 sierpnia 1887 |
| Data i miejsce śmierci |
14 lub 17 października 1939 |
| Proboszcz | |
| Okres sprawowania |
1921–1939 |
| Wyznanie | |
| Kościół | |
| Inkardynacja | |
| Prezbiterat |
1913 |
 starszy kapelan | |
| Data i miejsce urodzenia |
16 sierpnia 1887 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
14 lub 17 października 1939 |
| Przebieg służby | |
| Lata służby | |
| Jednostki | |
| Główne wojny i bitwy | |
| Odznaczenia | |
    | |
Mateusz Jerzy Zabłocki (ur. 16 sierpnia 1887 w Żurawicach, zm. 14 lub 17 października 1939 w Inowrocławiu) – polski duchowny katolicki, starszy kapelan Wojska Polskiego, powstaniec wielkopolski, działacz społeczny i polityczny, kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys
Urodził się w rodzinie kupieckiej Zygmunta Zabłockiego i Heleny z d. Ostoi-Lnińskiej[1][2]. Uczęszczał do gimnazjum w Trzemesznie i Inowrocławiu[3]. W czasach gimnazjalnych należał do tajnej organizacji młodzieżowej Towarzystwo Tomasza Zana[2]. Egzamin maturalny zdał w 1909 w Gnieźnie, potem studiował w seminarium duchownym w Poznaniu i Gnieźnie. Po otrzymaniu w 1913 święceń kapłańskich[2], był wikariuszem w Mogilnie, Kamieńcu, Kruszwicy i Gnieźnie.
W grudniu 1918 był jednym z organizatorów powstania, kapelanem gnieźnieńskiej Polskiej Organizacji Wojskowej Zaboru Pruskiego, radykalny członek Rady Ludowej. Ksiądz Zabłocki odbierał przysięgi powstańczych oddziałów. Był kapelanem 3 pułku Ułanów Wielkopolskich i garnizonu gnieźnieńskiego. W powstaniu wielkopolskim, uczestniczył m.in. w walkach pod Szubinem i Łabiszynem. W pierwszych dniach powstania, z powodu braku oficerów-dowódców, dowodził oddziałem powstańczym pod Szubinem. Uprowadzony przez Niemców został skazany na śmierć, ostatecznie wymieniony za grupę niemieckich oficerów[2] wziętych do niewoli przez powstańców. Powrócił do swego oddziału i dalej pełnił swe obowiązki kapelana i żołnierza.
Zostawszy proboszczem 15 Dywizji Piechoty oraz równocześnie kapelanem 61 pułku piechoty wielkopolskiej, wziął udział w wojnie 1920 roku[4]. W czasie walk nad Berezyną 14 czerwca 1920, widząc cofające się pod naporem Armii Czerwonej kompanie I baonu 61 pp Wlkp., wybiegł 50 m przed linię walczących, pociągając za sobą żołnierzy do przeciwnatarcia. Swoją odwagą przyczynił się do uratowania kompanii przed okrążeniem[2], za co 30 czerwca 1921 został odznaczony krzyżem „Virtuti Militari” V klasy[5][6]. Zweryfikowany w stopniu starszego kapelana rezerwy ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku i 25. lokatą w duchowieństwie wojskowym wyznania rzymskokatolickiego[7][8].
W 1920 wrócił do Gniezna, gdzie w 1921 został proboszczem początkowo w parafii św. Wawrzyńca, a następnie św. Trójcy i dziekanem dekanatu gnieźnieńskiego oraz sędzią prosynodalnym. Wydawał „Wiadomości Parafialne”. Politycznie związany był z endecją, reprezentował ją w radzie miejskiej. We wrześniu 1939 po opuszczeniu miasta przez polskie władze objął dowództwo straży obywatelskiej i był komendantem obrony miasta przed wojskami niemieckimi. Polecił emisję zastępczych bonów pieniężnych, utworzył izbę chorych oraz sieć punktów PCK.
Tuż po wybuchu II wojny światowej na początku września wobec pozbawienia Gniezna ochrony ze strony Policji Państwowej ks. Zabłocki miał rztekomo stanąć na czele milicji obywatelskiej[9]. Chcąc uniknąć zniszczeń bezcennych gnieźnieńskich zabytków kultury polskiej oraz ofiar w ludności cywilnej, w godzinach południowych 10 września wyjechał z kierowcą samochodem w kierunku Wrześni, aby z dowództwem zbliżających się jednostek niemieckich omówić oddanie Gniezna. Mimo że na samochodzie umieszczono białą flagę, na wysokości Żydowa Niemcy obrzucili go granatami. Ksiądz Zabłocki odniósł ciężką ranę[2] lewego przedramienia. Umieszczono go w szpitalu w Gnieźnie, gdzie leczył go niemiecki lekarz Andersch. W szpitalu przesłuchiwali go gestapowcy, obchodząc się z nim bardzo brutalnie[2]. Wprawdzie dr Andersch zabiegał o to, aby księdza zatrzymać w szpitalu pod pozorem złego stanu zdrowia, ale wysiłki te spełzły na niczym, gdyż w nocy z 12 na 13 października dziekan gnieźnieński został aresztowany[2] i osadzony w więzieniu w Inowrocławiu. Za udział w powstaniu wielkopolskim i zorganizowanie oporu przeciwko wojskom hitlerowskim, księdza, wyrokiem sądu doraźnego (Sondergericht), dwukrotnie skazano na śmierć przez rozstrzelanie. Zginął z okrzykiem „Niech żyje Polska”[2]. Wyrok został ogłoszony afiszami 14 października 1939. W 1945 ekshumowane zwłoki przeniesiono na cmentarz św. Piotra i Pawła w Gnieźnie[2].
Upamiętnienie
Mateusz Zabłocki jest patronem jednej z gnieźnieńskich ulic, a w farze gnieźnieńskiej znajduje się tablica poświęcona jego osobie[2].
13 października 2003 w kościele farnym w Gnieźnie obyły się uroczystości związane z poświęceniem sztandaru Szkoły Podstawowej nr 2 i nadaniem jej imienia ks. mjr. Mateusza Zabłockiego[10].
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 46 – 30 czerwca 1921[5][11][12][1][2]
- Krzyż Niepodległości – 18 października 1932 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”[13][2][14]
- Złoty Krzyż Zasługi – 22 grudnia 1928[15][2][14]
- Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921[14]
Przypisy
- 1 2 Kolekcja ↓, s. 1.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Polak (red.) 1991 ↓, s. 162.
- ↑ Wybitniejsi wychowankowie Liceum Jana Kasprowicza. I LO im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. [dostęp 2014-01-06]
- ↑ Odziemkowski 2004 ↓, s. 467.
- 1 2 Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 29 z 23 lipca 1921, s. 1189 – wskazany jako ks. kap. Zabłocki Maciej.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 6.
- ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 1429.
- ↑ Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 401.
- ↑ Witold Scheuring [Wspomnienia 1939-1942]. W: Witold Scheuring, Helena Prugar-Scheuring: Ze Lwowa na Wschód. Historia małżeńskiej tułaczki. T. VII. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2021, s. 34, seria: Biblioteka zesłańca. ISBN 978-83-64465-53-6.
- ↑ Bogu i Ojczyźnie | Przewodnik Katolicki [online], www.przewodnik-katolicki.pl, 2 października 2003 [dostęp 2026-01-13].
- ↑ Rupniewski 1929 ↓, s. 24.
- ↑ Katolicka Agencja Informacyjna KAI, Ks. mjr. Mateusz Zabłocki – bohaterski obrońca Gniezna (wspomnienie) | eKAI [online], eKAI | Portal Katolickiej Agencji Informacyjnej, 1 września 2009 [dostęp 2024-11-05].
- ↑ M.P. z 1932 r. Nr 245, poz. 270 (ISAP)
- 1 2 3 Kolekcja ↓, s. 3.
- ↑ M.P. z 1928 r. nr 296, poz. 727 „za wybitne zasługi, położone w powstaniu wielkopolskim”.
Bibliografia
- Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
- Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, 1934. [dostęp 2016-06-11].
- Włodzimierz Rupniewski: Zarys historii wojennej 61-go Pułku Piechoty Wielkopolskiej. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
- Janusz Odziemkowski: Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919–1920. Warszawa: 2004.
- Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej, oprac. zbiorowe, Towarzystwo Miłośników Gniezna 2011.
- Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1.
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2026-07-10].
- Łada-Zabłocki Mateusz (Maciej). [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.23-1695 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-01-12].