Michał Szuman

Michał Szuman – postać fikcyjna, drugoplanowy bohater powieści Lalka Bolesława Prusa, lekarz, naukowiec i etnograf oraz wieloletni przyjaciel Stanisława Wokulskiego. Jest zamożnym, zasymilowanym Żydem, uczestnikiem powstania styczniowego, sceptykiem i zwolennikiem naukowego, materialistycznego wyjaśniania ludzkich zachowań. Jego zainteresowania badawcze obejmują m.in. antropologiczne badania włosów mieszkańców Królestwa Polskiego.

W młodości Szuman był zwolennikiem asymilacji Żydów i zamierzał przyjąć chrzest, aby poślubić chrześcijankę. Po śmierci ukochanej podjął próbę samobójczą, a późniejsze doświadczenia doprowadziły go do rozczarowania wcześniejszymi ideałami i ponownego podkreślania własnej żydowskiej tożsamości. Osobiste doświadczenie nieszczęśliwej miłości wpływa także na jego stosunek do uczucia Wokulskiego do Izabeli Łęckiej, które próbuje wyjaśniać w kategoriach biologicznych i przed którym ostrzega przyjaciela.

W interpretacjach literaturoznawczych Szuman jest przedstawiany jako jedna z najbardziej złożonych ideowo postaci Lalki. Jego racjonalizm i wiara w możliwość naukowego wyjaśnienia człowieka zostają skonfrontowane z osobistymi doświadczeniami, których sam nie potrafi całkowicie sprowadzić do naukowych formuł. Szczególnie niejednoznaczny jest jego stosunek do kwestii żydowskiej: Szuman jednocześnie krytykuje i chwali Żydów, a jego wypowiedzi, posługujące się ironią i prowokacją, wiązane są przez badaczy z przemianami poglądów samego Prusa na asymilację i relacje polsko-żydowskie.

Jest lekarzem, naukowcem i etnografem, zasymilowanym Żydem, bliskim przyjacielem Wokulskiego, którego zna od wielu lat. Zajmował się badaniami naukowymi, między innymi analizą koloru i budowy ludzkich włosów, której poświęcił opublikowaną rozprawę dotyczącą mieszkańców Królestwa Polskiego^[1][2].

W młodości opowiadał się za asymilacją Żydów. Zakochał się w chrześcijance i planował przyjąć chrzest, jednak po śmierci narzeczonej zrezygnował z tego zamiaru^[1].

Doktor Szuman w młodości przeżył nieszczęśliwą miłość. Wspomniane jest też wydarzenie, które ukazuje próbę samobójczą, po której odzyskał wprawdzie równowagę psychiczną, ale pozostał mu ironiczny stosunek do rzeczywistości. Patrzy na świat poprzez pryzmat swoich doświadczeń. Tragiczne wydarzenia jego życia, obejmujące również utratę praktyki lekarskiej, wpłynęły na zmianę jego poglądów i skłoniły go do ponownego podkreślania swojej żydowskiej tożsamości^[1].

W treść powieści znaczną ingerencję poczyniła cenzura, wstrzymując druk 109 odcinka Lalki (we współczesnych wydaniach rozdział ten nosi tytuł Pierwsze ostrzeżenie). Obok innych ingerencji usunięto fragment dotyczący pobytu na zesłaniu dr Szumana i Szlangbauma po ich udziale w powstaniu styczniowym^[6][7]. Inni badacze zasugerowali, że jednym z powodów ocenzurowanie tego odcinka mogło także być problematyczne przedstawienie w nim postaci rosyjskiego kupca Suzina^[8][9].

W produkcjach filmowych w rolę Michała Szumana wcielili się aktorzy: Józef Pieracki (Lalka, film fabularny z 1968^[10]) i Włodzimierz Boruński (Lalka, serial telewizyjny z 1977^[11]).