Nachman Zonabend

Nachman Zonabend

Nachman Zonabend wypłaca pieniądze ojcu Mendla Grossmana na poczcie w getcie łódzkim (1941)
Data i miejsce urodzenia	12 października 1918 Łęczyca
Data i miejsce śmierci	24 sierpnia 2006 Sztokholm
Zawód, zajęcie	listonosz, fotograf

Nachman Zonabend (ur. 12 października 1918 w Łęczycy, zm. 24 sierpnia 2006 w Sztokholmie) – polski Żyd, odpowiedzialny za ukrycie i zachowanie dokumentów z archiwum getta łódzkiego.

Syn Abrama i Malki z d. Rosenberg^[1].

Od 1936 roku mieszkał z rodziną w Łodzi. Po wybuchu II wojny światowej próbował przedostać się do Warszawy, został jednak zatrzymany przez Niemców, udało mu się uniknąć egzekucji i następnie powrócić do Łodzi^[1]. Od 1940 roku przebywał w getcie łódzkim, gdzie pracował jako listonosz w Wydziale Pocztowym Judenratu^[2]. W styczniu 1944 roku wziął ślub z Inką (Itą) Kuperminc^[3][1].

Od sierpnia 1944 roku należał do grupy około 800 robotników, których pozostawiono na terenie wysiedlanego getta w celu uporządkowania go. Udało mu się wówczas ukryć archiwum getta łódzkiego – dokumenty, korespondencję, zdjęcia, rysunki i obrazy opisujące i przedstawiające funkcjonowanie getta^[2][4]. Część dokumentów zakopał, większe przedmioty ukrył w walizkach i wrzucił do wyschniętej studni^[2] na placu Kościelnym^[5]. W ten sposób uratował m.in. twórczość Melanii Fogelbaum^[6], korespondencję Mordechaja Chaima Rumkowskiego oraz obrazy Maurycego Trębacza, Izraela Lejzerowicza, Amosa Szwarca i Józefa Kownera, brał także udział w ukryciu fotografii Mendla Grossmana^[7]. Według własnej relacji pracował później przy dystrybucji mięsa^[8]. W Łodzi doczekał wkroczenia Armii Czerwonej w 1945 roku^[9].

W styczniu 1945 roku odnalazł ukryte materiały, część z nich przekazał Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej^[2][7]. Po wojnie także mieszkał w Łodzi^[10], pracował jako fotograf Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej^[1], prawdopodobonie brał także udział w porządkowaniu i opracowaniu ocalonych przez niego materiałów, m.in. Kroniki i Encyklopedii Getta^[7]. Brał także udział w pracach Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, wraz z m.in. Józefem Kermiszem, Nachmanem Blumentalem, Filipem Friedmanem i Zofią Nałkowską został członkiem komisji wizytującej tereny poobozowe^[11].

W 1947 roku wyjechał z Polski i udał się na emigrację do Szwecji^[12][1], następnie resztę materiałów przekazał do Jad Waszem i YIVO, w związku z czym w YIVO utworzono kolekcję jego imienia^[2][4].

Zmarł w 2006 roku w dzielnicy Östermalm w Sztokholmie. Został pochowany na cmentarzu żydowskim w Sztokholmie^[13].

• AgnieszkaA. Haska AgnieszkaA., „Zbadać i wyświetlić”. Centralna Żydowska Komisja Historyczna (1944–1947) , „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, 13, 2017, s. 110-137, DOI: 10.32927/ZZSiM.352, ISSN 1895-247X .