Nagość

Naturyści kąpiący się w rzece, 2014

Nagość, negliż – stan człowieka pozbawionego odzieży[1].

Termin

Termin nagość pochodzi od słowa nagi, z psł. *nagъ[2]. Synonimiczny negliż to galicyzm od négligé (fr. zaniedbany)[3][4]. Słowo goły pochodzi od psł. *golъ oznaczającego łysy[5].

Dawniej w staropolszczyźnie nagość określano terminem nagota[6].

Nagość w języku polskim bywa również opisywana związkami frazeologicznymi, jak np. frazą przymiotnikową „jak kogoś Pan Bóg stworzył”[7] lub żartobliwym zwrotem stosowanym w odniesieniu do mężczyzn „w stroju Adama” bądź rzadziej używanym w stosunku do kobiet „w stroju Ewy”[8].

Geneza nagości i odzieży

W kontekście nagości kluczowe znaczenie mają dwa procesy antropogeniczne; po pierwsze biologiczna ewolucja wczesnych hominidów – od zwierząt pokrytych futrem do praktycznie pozbawionych owłosienia, a po drugie ewolucjonizm kulturowy w kontekście rozwoju odzieży i ozdób[9]. W przeszłości istniało kilka teorii wyjaśniających, dlaczego ludzie utracili futro, jednak najszerzej akceptowanym w środowisku naukowym wyjaśnieniem ewolucyjnym pozostaje potrzeba odprowadzania nadmiaru ciepła z ciała[10][11][12]. Mniejsza ilość włosów oraz zwiększenie wydzielania potu przez gruczoły ekrynowe ułatwiły wczesnym ludziom chłodzenie organizmu, gdy przenieśli się z życia w zacienionych lasach na otwartą sawannę[13][14]. Zdolność do skutecznego rozpraszania nadmiaru ciepła była jednym z czynników, które umożliwiły dramatyczne powiększenie mózgu – najbardziej wrażliwego na temperaturę organu ludzkiego[15].

Część technologii, którą określa się mianem odzieży, mogła wywodzić się z praktyk tworzenia innych form ozdób, w tym biżuterii, malowania ciała, tatuaży oraz innych modyfikacji ciała, które „przyodziewały” nagie ciało, nie zakrywając go[16]. Według Marka Leary’ego i Nicole Buttermore, zdobienie ciała jest jedną ze zmian, które nastąpiły w późnym paleolicie (40 000–60 000 lat temu), kiedy ludzie stali się nie tylko anatomicznie, lecz także behawioralnie bliscy nowoczesności, zdolni do autorefleksji oraz rozumienia symboliki[17]. Nowsze badania lokują stosowanie ozdób na 77 000 lat temu w Afryce Południowej oraz na 90 000–100 000 lat temu w Izraelu i Algierii[18]. Choć poczucie skromności stanowi jedną z przyczyn zapoczątkowania stosowania odzieży przez ludzi, innymi są m.in. użycie kamuflażu, pancerzy ochronnych czy kostiumów służących do celów duchowych[19].

Empiryczne dowody dotyczące pochodzenia odzieży pochodzą z badania z 2010 roku opublikowanego w Molecular Biology and Evolution. Badanie to wskazuje, że nawykowe noszenie odzieży rozpoczęło się w pewnym momencie pomiędzy 170 000 a 83 000 lat temu, na podstawie analizy genetycznej określającej czas, w którym wszy odzieżowe oddzieliły się ewolucyjnie od wszy głowowej[20]. Jerzy Kowalski wskazuje jednak, że formy ubioru, w których wszy nie mogłyby się zalęgnąć, np. przepaski biodrowe, mogły pojawić się wcześniej[21]. Badanie z 2017 roku opublikowane w Science oszacowało, że anatomicznie współcześni ludzie wyewoluowali między 350 000 a 260 000 lat temu. Oznacza to, że ludzie w prehistorii pozostawali nadzy przez co najmniej 90 000 lat[22].

Historia

Nawykowe używanie odzieży jest jedną ze zmian, które wyznaczają koniec neolitu i początek cywilizacji, między 7000 a 9000 lat temu. Większość tego, co wiadomo o wczesnej historii ubioru, pochodzi z przedstawień wyższych warstw społecznych, ponieważ zachowało się niewiele artefaktów. Zachowania pospolite i codzienne rzadko są dokumentowane w zapisach historycznych[23]. Ubrania i ozdoby stały się częścią symbolicznej komunikacji, która określała przynależność danej osoby do społeczeństwa, dlatego nagość oznaczała bycie na dole drabiny społecznej, brak godności i statusu[24]. W każdej kulturze ornamentyka odzieży odzwierciedlała pozycję w społeczeństwie noszącego: władzę, klasę ekonomiczną, rolę płciową oraz stan cywilny. Od początku cywilizacji istniała niejednoznaczność dotycząca codziennej nagości oraz nagości przedstawianej w wizerunkach bóstw i bohaterów, która wskazywała pozytywne znaczenia odkrytego ciała[25]. Wśród starożytnych cywilizacji jedynie społeczeństwa oparte na religach abrahamowych wiązały nagość przede wszystkim z grzechem lub wstydem związanym z seksualnością[26].

Starożytność i klasycyzm

Przez tysiąclecia, od Mezopotamii po Średnie Państwo, większość mężczyzn i kobiet nosiła tkaninę owijaną lub wiązaną w celu zakrycia dolnej części ciała. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety mieli odsłoniętą górną część ciała i chodzili boso. Całkowita nagość była krępująca ze względu na społeczne konotacje niskiego statusu i niedostatku, a nie z powodu wstydu[27]. Niewolnikom mogło w ogóle nie zapewniać się odzieży[28][29]. Inni pracownicy bywali nadzy podczas wykonywania wielu czynności, zwłaszcza gdy były one wykonywane w upale, brudzie lub wilgoci; dotyczyło to rolników, rybaków, pasterzy oraz osób pracujących w pobliżu ognia lub pieca[30][31]. Jedynie wyższe warstwy społeczne nosiły odzież na co dzień. Dopiero w późniejszych okresach, w szczególności w czasach Nowego Państwa (1550–1069 p.n.e.), urzędnicy w bogatych domostwach zaczęli nosić wyrafinowane stroje, a kobiety z wyższych warstw przywdziewały bogato zdobione suknie i ozdoby zakrywające piersi. Te późniejsze style są często ukazywane w filmach i telewizji jako reprezentatywne dla starożytnego Egiptu[32]. W sztuce starożytnego Egiptu nagość miała charakter zarówno estetyczny, jak i symboliczny, nie stanowiła tabu[33].

W starożytnej Grecji męska nagość celebrowana w większym stopniu niż w jakiejkolwiek kulturze przed nią lub po niej[34][35]. Status wolności, męskości oraz zalet fizycznych podkreślano poprzez porzucenie codziennego ubioru na rzecz nagości sportowej[36]. Nagość stała się strojem rytualnym poprzez skojarzenie nagiego ciała z pięknem i potęgą bogów, którzy byli przedstawiani jako doskonali, nadzy ludzie[37].

W etruskiej i wczesnorzymskiej kulturze sportowej, w której męskość wiązała się z pruderią i lękiem przed zniewieścieniem, tradycje greckie nie zostały utrzymane, ponieważ publiczna nagość zaczęła być kojarzona z homoerotyzmem[38]. W Cesarstwie Rzymskim (27 p.n.e.–476 n.e.) status wyższych warstw społecznych był na tyle wysoki, że nagość nie stanowiła problemu dla mężczyzn, a dla kobiet jedynie wówczas, gdy była widziana przez osoby stojące wyżej w hierarchii społecznej[39]. W rzymskich termach, które pełniły funkcje społeczne podobne do współczesnego basenu, wspólne kąpiele nago mogły być normą aż do IV wieku n.e.[40][41]

Kolonializm i rasizm

Kontakt rdzennych kultur Afryki, obu Ameryk i Oceanii z Europejczykami miał istotny wpływ na wszystkie te społeczeństwa. Ponieważ odzież i biżuteria stanowią niezwykle ważny element komunikacji niewerbalnej, względny brak okryć ciała był jedną z pierwszych rzeczy, na które zwracali uwagę odkrywcy podczas spotkań z rdzennymi ludami strefy tropikalnej. Kultury niezachodnie w tamtym okresie były „nagie” jedynie w porównaniu z normami zachodnimi. W większości sytuacji genitalia lub cała dolna część ciała dorosłych były zakryte odzieżą, natomiast górna część ciała zarówno mężczyzn, jak i kobiet mogła pozostawać nieokryta. Jednakże z powodu braku zachodniego pojęcia wstydu związanego z ciałem, takie okrycia mogły być zdejmowane publicznie ze względów praktycznych lub ceremonialnych. Dzieci do okresu dojrzewania, a czasem także kobiety aż do zamążpójścia, mogły pozostawać nagie[42].

Wszyscy ludzie żyli w społecznościach łowiecko-zbierackich aż do około 20 000 lat temu i byli nadzy, jednak w regionach tropikalnych Afryki, Australii, obu Ameryk i Azji Południowo-Wschodniej taki sposób życia utrzymywał się jeszcze kilkaset lat temu. Społeczność łowiecko-zbieracka licząca kilkaset osób na Andamanach prawdopodobnie jest ostatnią tego typu grupą nieskontaktowaną z resztą świata[43]. Europejczycy, którzy jako pierwsi zetknęli się z ludami tropikalnymi, donosili, że były one nagie bez poczucia wstydu, jedynie okazjonalnie owijając się pelerynami w chłodniejszą pogodę. Wiele społeczeństw pasterskich w cieplejszych klimatach również nosiło minimalną ilość odzieży lub pracowało nago. Praktyka ta utrzymywała się także po wprowadzeniu zachodniego ubioru; na przykład Aborygeni australijscy w 1819 roku nosili jedynie otrzymane od białych ludzi kurtki, ale nie spodnie[44]. Zachodnia ambiwalencja przejawiała się w reagowaniu na nagość rdzennych mieszkańców albo jako na oznakę niepohamowanej seksualności, albo jako na przejaw niewinności poprzedzającej „upadek człowieka”[45].

Różnice kulturowe

Normy dotyczące nagości są powiązane z normami odnoszącymi się do wolności obywatelskich, ludzkiej seksualności oraz ról płciowych, które znacznie różnią się między współczesnymi społecznościami. Sytuacje, w których akceptowana jest nagość prywatna lub publiczna, są zróżnicowane. Ludy rdzenne w różnym stopniu zachowują normy sprzed okresu kolonialnego. Osoby w kulturach zachodnich mogą praktykować nagość społeczną w ramach półprywatnych obiektów, takich jak ośrodki naturystyczne, podczas gdy inni dążą do szerszej akceptacji nagości w codziennym życiu oraz w przestrzeniach publicznych, w których ubiór jest opcjonalny (np. sauna)[46].

Afryka

W społeczeństwach islamskich Afryki nagość jest zakazana, natomiast w krajach Afryki Subsaharyjskiej, które nigdy nie porzuciły lub powracają do norm sprzed okresu kolonialnego, częściowa lub całkowita nagość jest akceptowana jako coś naturalnego. We współczesnych wioskach zarówno chłopcom, jak i dziewczynkom pozwala się bawić całkowicie nago, a kobiety odsłaniają piersi, wierząc, że znaczenie nagiego ciała nie ogranicza się wyłącznie do seksualności[47].

Pełna lub częściowa nagość występuje u niektórych ludów Burkiny Faso oraz ludów nilo-saharyjskich (np. w ludach Nuba i Surma) podczas określonych okazji, jak na przykład podczas walk na kije ludu Nguni[48]. W Lagos w Nigerii niektórzy rodzice pozwalają dzieciom być nagimi aż do okresu dojrzewania. Współcześnie pojawił się problem obcych osób robiących zdjęcia, co budzi obawy przed pedofilami; mimo to rodzice chcą, aby dzieci dorastały z pozytywnym obrazem własnego ciała i miały tę samą swobodę, jaką pamiętają z własnego dzieciństwa[49].

Górna część kobiecego ciała nie jest seksualizowana ze względu na powszechną akceptację karmienia piersią w Afryce, natomiast nogi kobiet są zakrywane spódnicami w większym stopniu niż ma to miejsce w odzieży zachodniej[50].

Afirmacja kultury sprzed okresu kolonialnego przejawia się w powracaniu tradycyjnych strojów; na przykład młode kobiety podczas Umkhosi Womhlanga (Tańca Trzciny) wśród Zulusów i Suazi noszą jedynie paciorkowe spódnice i biżuterię[51].

Turyści wyjeżdżający do Afryki próbują doświadczać nagości podczas wycieczek w ramach turystyki kulturowej, traktując ją jako egzotyczną[52].

Azja

W krajach azjatyckich nieodpowiedni strój w większości sytuacji oznacza raczej utratę twarzy, niekoniecznie świadczy o braku moralności[53]. Nagość może stanowić część symboliki zorientowanej wokół zachowywania duchowej czystości poprzez akceptowalne społecznie publiczne kąpiele[54] albo wyrażać odrzucenie doczesności, w tym ubioru[55].

Chiny

We współczesnych Chinach wykorzystywanie nagości w reklamach prasowych przy jednoczesnym podtrzymywaniu tradycji skromnego ubioru w życiu codziennym wskazuje na wpływ globalizacji[56]. W znacznej części Azji tradycyjny strój zakrywa całe ciało, podobnie jak tradycyjny ubiór zachodni[57].

W tekstach pisanych w Chinach już w IV wieku p.n.e. nagość przedstawiana jest jako zniewaga dla ludzkiej godności, co odzwierciedla przekonanie, że „człowieczeństwo” w społeczeństwie chińskim nie jest wrodzone, lecz musi zostać zdobyte poprzez właściwe postępowanie. Jednocześnie nagość mogła być wykorzystywana przez jednostkę do wyrażenia pogardy wobec innych osób znajdujących się w jej obecności. W innych historiach nagość kobiet, emanująca mocą yin, mogła niwelować yang agresywnych sił[53].

Acharya Vidyasagar, współczesny digambarski mnich

Indie

W Indiach konwencje dotyczące odpowiedniego ubioru nie dotyczą mnichów w niektórych religijnych społecznościach hinduistycznych i dźinistycznych, którzy odrzucają ubrania jako przejaw przywiązania do świata[55][58]. Choć w zdecydowanej większości byli to mężczyźni, istniały również ascetki, np. Akka Mahadevi, które także zrezygnowały z ubrań[59]. Pomimo nagości, Mahadevi jest zazwyczaj przedstawiana jako całkowicie przykryta długimi włosami[60].

Kobiety z ludu Mro w Bangladeszu; jedna z nich w tradycyjnym stroju

Bangladesz

W Bangladeszu lud Mro opierał się przez wieki presji ze strony muzułmańskich i chrześcijańskich misji mającej na celu zakrycie ich nagości w ramach konwersji religijnej. Większość z nich zachowała własną religię, obejmującą elementy buddyzmu i animizmu, a także tradycyjny strój: przepaskę biodrową dla mężczyzn i spódnicę dla kobiet[61].

Japonia

Okres Tokugawa w Japonii (1603-1868) charakteryzował się społeczną dominacją klas dziedzicznych, przy czym strój był ściśle regulowanym wyznacznikiem statusu, a nagość wśród warstw wyższych występowała rzadko. Ludność pracująca, zarówno na wsi, jak i w miastach, często nosiła jedynie fundoshi; dotyczyło to także kobiet w czasie upałów oraz podczas karmienia piersią. Ponieważ w domach nie było łazienek, wszyscy korzystali z łaźni publicznych, w których kąpano się wspólnie, nago[62]. Wspólna nagość mogła rozciągać się również na inne aktywności w społecznościach wiejskich[63].

Po otwarciu Japonii na europejskich gości w okresie Meiji (1868-1912) wcześniej normalny zwyczaj wspólnych kąpieli publicznych stał się problemem dla przywódców zaniepokojonych międzynarodową reputacją kraju. Wprowadzono prawo przewidujące grzywny za naruszanie zakazu nagości. Choć często było ono ignorowane lub obchodzone, miało skutek w postaci seksualizacji nagiego ciała w sytuacjach, które wcześniej nie miały charakteru erotycznego[64].

Publiczne kąpiele służące oczyszczeniu rytualnemu i higienie są w Japonii związane zarówno z shintō, jak i z buddyzmem. Oczyszczenie dotyczy nie tylko ciała, lecz także serca lub ducha (kokoro)[54]. Łaźnie publiczne (sentō) były niegdyś powszechne, lecz stały się rzadsze wraz z upowszechnieniem wanien w domach. Sentō były pierwotnie koedukacyjne (konyoku) aż do pojawienia się wpływów zachodnich[65], kiedy zaczęto je rozdzielać według płci[66]. Nagość jest wymagana w japońskich kurortach z gorącymi źródłami (onsen)[67]. Niektóre z nich nadal są koedukacyjne, jednak ich liczba maleje, ponieważ przestają być wspierane przez lokalne społeczności[65].

Korea

W Korei łaźnie publiczne znane są jako jjimjilbang. Takie obiekty mogą obejmować sauny dostępne dla obu płci, w których nosi się ubrania, natomiast strefy kąpielowe, gdzie nagość jest obowiązkowa, są podzielone według płci[67][68].

Rosja

Bania, obraz Zinaidy Sieriebriakowej, 1913

W Rosji wspólne banie były używane od ponad tysiąca lat, pełniąc zarówno funkcje higieniczne, jak i społeczne. Nagość oraz korzystanie z nich przez osoby różnej płci były przez większą część tego okresu czymś typowym[69]. Choć pierwsze próby zakazania mieszanej płciowo nagości w baniach sięgają 1551 roku, a bardziej systematyczne działania w tej sprawie podejmowano w latach 1741–1782, praktyka ta ustała całkowicie dopiero na początku XIX wieku[70]. Powstanie domowych urządzeń kąpielowych zagroziło istnieniu publicznych bani, jednak ich funkcje społeczne sprawiły, że zachowały one popularność[71].

Oceania

Przed europejską kolonizacją Nowej Zelandii Maorysi chodzili nago lub ubrani częściowo, adekwatnie do klimatu; nosili odzież chroniącą przed warunkami pogodowymi oraz reprezentującą status społeczny[72][73][74]. Mężczyźni często nie nosili nic poza pasem z przymocowanym sznurkiem, który przytrzymywał napletek zamknięty nad żołędzią penisa. Nagość kobiecych piersi nie była związana z poczuciem wstydu ani skromności, dlatego nie istniały stroje przeznaczone do ich zakrywania; kobiety zakrywały jednak okolice łonowe w obecności mężczyzn, ponieważ ich odsłonięcie stanowiło kulturowo wyraz gniewu i pogardy[75]. Dzieci przed okresem dojrzewania nie nosiły żadnych ubrań. Europejscy koloniści przytaczali nagość jako dowód rzekomej rasowej niższości Maorysów, nazywając ich „nagimi dzikusami”[76].

Na wyspach stanu Yap tańce kobiet w tradycyjnych strojach, które nie zakrywają piersi, są obecnie włączone do katolickich obchodów Bożego Narodzenia i Wielkanocy[77].

Ameryka Południowa

Kobiety ludu Kayapo, stan Pará, Brazylia

W Brazylii Yawalapiti, rdzenny lud Xingu (lud) z dorzecza Amazonki, praktykują rytuał pogrzebowy zwany Quarup, który celebruje życie, śmierć i odrodzenie. Rytuał obejmuje publiczne przedstawienie wszystkich młodych dziewcząt, które od ostatniego Quarup rozpoczęły miesiączkowanie i dla których nadszedł czas wyboru partnera[78].

Myśliwi ludu Awá zamieszkującego wschodnią część lasu deszczowego Amazonii, są „całkowicie nadzy z wyjątkiem sznurka ozdobionego jaskrawymi ptasimi piórami, przywiązanego do końca penisa”. Ten minimalistyczny strój odzwierciedla ducha polowania; bycie zbyt ubranym może być uznane nawet za śmieszne lub niestosowne[79].

Kultura zachodnia

Świat zachodni odziedziczył sprzeczne tradycje kulturowe dotyczące nagości w różnych kontekstach. Pierwsza tradycja wywodzi się od starożytnych Greków, którzy postrzegali nagość jako stan naturalny i zasadniczo pozytywny. Druga opiera się na religiach abrahamowych: judaizmie, chrześcijaństwie i islamie, które uznają bycie nagim za wstydliwe i zasadniczo negatywne. Interakcja między klasyczną tradycją grecką a późniejszymi tradycjami abrahamowymi doprowadziła do zachodniej ambiwalencji, w której nagość zyskała zarówno znaczenia pozytywne, jak i negatywne; w psychologii jednostki, w życiu społecznym oraz w przedstawieniach takich jak sztuka. Konserwatywne odmiany tych religii nadal zakazują nagości publicznej, a czasem także prywatnej[80].

Choć w czasach nowożytnych dominuje publiczne poczucie skromności, pojawiły się zorganizowane grupy naturystów, których deklarowanym celem jest odzyskanie naturalnej więzi z ludzkim ciałem i naturą, czasem w przestrzeniach prywatnych, ale także publicznych. Naturyzm w Stanach Zjednoczonych pozostaje jednak w dużej mierze ograniczony do obiektów prywatnych; w porównaniu z Europą istnieje tam niewiele publicznych przestrzeni dla zwolenników naturyzmu. Pomimo liberalizacji postaw wobec seksu Amerykanie pod koniec XX wieku pozostawali nastawieni niekomfortowo wobec całkowitej nagości[81]. Sondaż z 2025 roku wykazał, że Amerykanie są podzieleni: 25% deklaruje, że lubi lub uwielbia być nago, 25% twierdzi, że tego nie lubi lub wręcz nienawidzi, a 50% określa się jako neutralni lub odmówiło odpowiedzi. Dwie trzecie Amerykanów przyznało, że odczuwa skrępowanie związane z własnym wyglądem[82].

Religie abrahamowe

Znaczenie nagiego ciała w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie opiera się na biblijnej historii o stworzeniu świata, jednak każda z tych religii interpretuje ją na swój sposób. Wspólne dla nich wszystkich są zachowywanie skromnego ubioru oraz unikanie nagości.

Znaczenie mitu stworzenia jest niespójne z filozoficzną analizą wstydu jako emocji refleksyjnej samooceny, rozumianej jako reakcja na bycie widzianym przez innych, czyli w kontekście społecznym, który wówczas jeszcze nie istniał. Reakcja Adama i Ewy polegająca na zakryciu ciał wskazuje, że po zdobyciu wiedzy o dobru i złu uświadomili sobie nagość jako coś wewnętrznie wstydliwego, co stoi w sprzeczności z ich pierwotną dobrocią sprzed popełnienia grzechu[83]. Według niemieckiego filozofa Thorstena Botz-Bornsteina interpretacje Księgi Rodzaju przeniosły odpowiedzialność za upadek człowieka i grzech pierworodny na Ewę, a tym samym na wszystkie kobiety. W rezultacie nagość kobiet bywa uznawana za bardziej wstydliwą w wymiarze osobistym oraz bardziej demoralizującą dla społeczeństwa niż nagość mężczyzn[84].

Chrześcijaństwo

Nagość dla wczesnych chrześcijan wiązała się z chrztem, który pierwotnie odbywał się przez całkowite zanurzenie i bez odzieży, w basenie przylegającym do każdej katedry. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety byli chrzczeni nago, przy czym w celu zachowania skromności kobiety chrzciły diakonisy[85]. Do V wieku n.e. pogańska nagość była kojarzona z seksem, natomiast chrześcijańska nagość z łaską[86]. Jezus był pierwotnie przedstawiany nago, co odpowiadało rzymskiej praktyce ukrzyżowań, jednak chrześcijańskie przejęcie pogańskiego skojarzenia ciała z seksualnością doprowadziło do przedstawiania Chrystusa w odzieniu. Niektórzy duchowni poszli jeszcze dalej, okazując nienawiść i lęk wobec ciała, nalegając, by mnisi spali w pełnym ubraniu[87].

Teologia chrześcijańska rzadko bezpośrednio odnosi się do nagości, skupiając się raczej na odpowiednim ubiorze i skromności. Kultury zachodnie przejęły dziedzictwo greckie jedynie w odniesieniu do sztuki, czyli ideału aktu. Rzeczywiści nadzy ludzie pozostawali przedmiotem wstydu i stawali się „ludzcy” dopiero wtedy, gdy zakrywali swoją nagość. W jednym z cyklu wykładów zatytułowanych Teologia ciała, wygłoszonych w 1979 roku, papież Jan Paweł II stwierdził, że niewinna nagość sprzed upadku zostaje odzyskana jedynie pomiędzy kochającymi się małżonkami[88]. W życiu codziennym chrześcijaństwo wymaga noszenia ubrań w miejscach publicznych, przy czym istnieją znaczne różnice między społeczeństwami (a nawet wewnątrz nich) co do znaczenia pojęcia „miejsce publiczne” oraz zakresu zakrycia ciała; na przykład fińscy luteranie praktykują mieszaną nagość w prywatnych saunach używanych przez rodziny i blisko związane grupy. Obecnie mężczyźni i kobiety są jednak często rozdzielani[89]. Niektóre odłamy chrześcijaństwa w historii włączały nagość do obrzędów kultowych, jednak były one uznawane za heretyckie[90]. W Stanach Zjednoczonych od lat 20. XX wieku istnieli chrześcijańscy naturyści, lecz traktowali oni nagość jako praktykę społeczną i rekreacyjną, a nie jako element religii[91].

Islam

Kraje islamskie kierują się zasadami skromności, które zabraniają nagości, przy czym istnieją różnice między pięcioma szkołami prawa islamskiego. Najbardziej konserwatywna jest szkoła hanbalska w Arabii Saudyjskiej i Katarze, gdzie powszechny jest nikab: hidżab zakrywający całe ciało kobiety oraz twarz, z wąskim otworem na oczy. W miarę możliwości ręce są również ukrywane w rękawach. Burka, ograniczona głównie do Afganistanu, posiada dodatkowo siateczkowy ekran zakrywający otwór na oczy[92]. Inne zasady obowiązują mężczyzn, kobiety i dzieci; zależą one także od płci i stopnia pokrewieństwa osób obecnych[93].

Różnice między płciami

Reklama mydła Ivoryz czasów pierwszej wojny światowej

W kulturach zachodnich wstyd może wynikać z trudności w osiąganiu społecznych ideałów dotyczących wyglądu. W historii taki wstyd bardziej dotyczył kobiet niż mężczyzn. W odniesieniu do własnego ciała w przypadku kobiet skutkuje to większą tendencją do samokrytyki, podczas gdy mężczyźni generalnie mniej przejmują się zdaniem innych[94]. W społeczeństwach patriarchalnych normy dotyczące odpowiedniego ubioru i zachowania są bardziej rygorystyczne dla kobiet niż dla mężczyzn, a wyroki za naruszenie tych norm są surowsze[95].

Nagość mężczyzn

W USA do lat 70. XX w. jako norma było przyjmowane korzystanie z basenu przez mężczyzn i chłopców całkowicie nago. Nawet na zawodach pływackich z publicznością zawodnicy startowali nago. Zmieniło się to od końca lat 70. tak, że obecnie korzystanie nago z basenu może być powodem nawet postawienia przed sądem[96][97].

Karmienie piersią

Kobieta karmiąca piersią, Rio de Janeiro, 2017

Karmienie piersią w miejscach publicznych w niektórych jurysdykcjach może być zakazane, w innych nieuregulowane, a w jeszcze innych chronione prawnie zarówno w przestrzeni publicznej, jak i w miejscu pracy. Mimo legalności karmienia piersią w miejscach publicznych w wielu krajach kobiety często robią to niechętnie, ponieważ spotyka się to ze sprzeciwem ze strony przypadkowych osób wokół[98][99][100]. Seksualizacja kobiecych piersi i karmienia piersią w wielu kulturach powoduje poczucie zagrożenia u osób trzecich[101]. Papież Franciszek wkrótce po objęciu urzędu wyraził poparcie dla karmienia piersią w kościele[102].

Rozwój dzieci

Dzieci kąpiące się w centrum Berlina Wschodniego, 1958

Raport opublikowany w 2009 roku przez National Child Traumatic Stress Network w Stanach Zjednoczonych dotyczący rozwoju seksualnego dzieci stwierdził, że dzieci są naturalnie ciekawe własnego ciała oraz ciał innych osób. Raport zalecał, aby rodzice dowiadywali się, co jest normalne w zakresie nagości i seksualności na każdym etapie rozwoju dziecka, oraz powstrzymywali się od nadmiernych reakcji na zachowania związane z nagością u dzieci, o ile nie występują oznaki problemu (np. lęk, agresja lub kontakty seksualne między dziećmi w różnym wieku lub na różnych etapach rozwoju)[103]. Problemowe zachowania u dzieci często mają miejsce w przedszkolach, a nie w środowisku domowym. Ogólna rada dla opiekunów to znajdowanie sposobów wyznaczania granic bez wywoływania u dziecka poczucia wstydu[104].

W krajach północnej Europy, gdzie nagość w rodzinie jest normalna, dzieci od wczesnego wieku uczą się, że nagość nie musi mieć charakteru seksualnego[105]. Wstyd związany z ciałem jest tam postrzegany inaczej ze względu na powszechne korzystanie z sauny, będącej częścią dziedzictwa narodowego i tradycji[106][107]. Raport CDC z 2009 roku porównujący zdrowie seksualne nastolatków we Francji, Niemczech, Holandii i Stanach Zjednoczonych stwierdził, że jeśli USA wdrożyłyby kompleksową edukację seksualną podobną do tej w krajach europejskich, nastąpiłoby znaczące zmniejszenie liczby nastoletnich ciąż, aborcji i zachorowań na choroby przenoszone drogą płciową, a USA zaoszczędziłyby setki milionów dolarów[108].

Kwestie prawne

Rodzaje nagości według polskiego prawa karnego

Ze względu na stopień odsłonięcia ciała:

  • Nagość całkowita – zupełne pozbawienie odzieży; o nagości całkowitej jest mowa także w przypadku, kiedy na ciele osoby znajdują się tatuaże, piercing bądź body painting, a także nakrycia głowy[109].
  • Nagość częściowa – pozbawienie odzieży mającej okrywać genitalia, pośladki lub żeński biust[109].

Ze względu na kontekst:

  • Nagość naturalna – ma miejsce np. w trakcie porodu lub zmiany odzieży[109].
  • Nagość dobrowolna – ma miejsce w sytuacji świadomego pozbawienia się ubioru np. podczas kąpieli w wannie, pobytu w saunie[110] lub wypoczynku o charakterze naturystycznym[109].
  • Nagość przymusowa – może wynikać z działań bezprawnych (np. odarcie z odzieży w celu ośmieszenia lub dokonania gwałtu na osobie pokrzywdzonej)[109] lub ze stanu wyższej konieczności (np. pozbawienie ubrania w celu prawidłowego wykonania czynności medycznych).
  • Nagość legalna – ma miejsce w przypadku sprawowania ustawowej opieki nad dorosłym lub małoletnim (np. kąpiel dziecka lub czynności pielęgnacyjne osób starszych)[109].

Formy te mogą współistnieć – na przykład rozebranie się do snu jest wyrazem zarówno nagości naturalnej, jak i dobrowolnej[109].

Nagość przymusowa

Nagość jako forma kary

Przymusowa nagość (całkowita lub częściowa) może stanowić część kary cielesnej lub służyć publicznemu upokorzeniu; na przykład w 2017 roku uczennice szkoły żeńskiej w północno-wschodnim stanie Arunachal Pradesh w Indiach zostały zmuszone do rozebrania się na skutek plotek o rzekomym romansie pomiędzy dyrektorem szkoły i jedną z nauczycielek[111].

Jedno ze zdjęć z afery w więzieniu Abu Ghraib: nagi więzień zmuszany do czołgania się i szczekania jak pies na smyczy

Tortury

Naziści wykorzystywali zmuszali więźniów do rozbierania się w obozach koncentracyjnych w celu ich upokorzenia. Praktyka ta została ukazana w filmie Lista Schindlera (1993)[112].

W 2003 roku więzienie Abu Ghraib w Bagdadzie w Iraku zostało zauważone w skali międzynarodowej z powodu relacji o torturach i nadużyciach ze strony członków Rezerwy Armii Stanów Zjednoczonych w okresie po inwazji. Krążyły zdjęcia nagich więźniów, związanych, zastraszanych i poddawanych innym formom upokorzenia[113][114].

Przeszukanie osobiste

Przeszukanie osobiste polega na zdjęciu części lub całości odzieży danej osoby w celu upewnienia się, że nie posiada ona broni ani przedmiotów niedozwolonych. Takie przeszukania są zazwyczaj przeprowadzane po zatrzymaniu, gdy osoba zostaje osadzona w areszcie lub zakładzie karnym, i są uzasadniane koniecznością utrzymania porządku w placówce, a nie jako kara za popełnione przestępstwo[115].

Ludzie biorący udział w WNBR w Londynie, 2012

Nagość jako forma protestu

Nagość bywa wykorzystywana do zwracania uwagi opinii publicznej na daną sprawę, czasami obejmując także promocję samej publicznej nagości. Organizacja People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) używała nagości w protestach przeciwko przemysłowi futrzarskiemu[116]. W Afryce, od epoki kolonialnej po czasy współczesne, kobiety wykorzystywały nagość do konfrontowania nierówności ekonomicznych i politycznych. Choć zachowania te mogą wydawać się podobne, każde z takich wystąpień może mieć odmienne źródła w wierzeniach dotyczących wpływu kobiet w danym społeczeństwie, zwłaszcza w Afryce Zachodniej i Południowej[117].

Przedstawienia nagości

Przedstawienia ludzkiego ciała (ubranego lub nagiego) potwierdzają to, co każde społeczeństwo uznaje za naturalny wygląd człowieka. Konwencje obrazowe stosowane w kulturze wizualnej dostarczają kontekstów, które czynią obrazy zrozumiałymi[118]. W społeczeństwach zachodnich konteksty przedstawień nagości obejmują informację (np. akty w „National Geographic”), sztukę (obrazy prezentowane w celu estetycznego odbioru) oraz pornografię (obrazy o charakterze przede wszystkim seksualnym). Każdy obraz niejednoznaczny, który nie daje się łatwo przypisać do jednej z tych kategorii, może zostać błędnie zinterpretowany, co prowadzi do sporów. Spory te bywają rozwiązywane poprzez stworzenie nowego kontekstu, jak np. sztuka erotyczna, łącząca walory estetyczne z wyraźną seksualnością. Bardziej konserwatywne grupy mogą jednak nadal postrzegać wszelkie przedstawienia seksualne jako pornograficzne. Innym, stosunkowo nowym zjawiskiem jest skomercjalizowana nagość wykorzystywana w reklamie i promocji[119]. Akt w fotografii obejmuje fotografię naukową, komercyjną, artystyczną oraz erotyczną[120].

Dokonując rozróżnienia między sztuką a pornografią, Kenneth Clark stwierdził: „żaden akt, jakkolwiek abstrakcyjny, nie powinien nie wzbudzać w widzu choćby śladowego uczucia erotycznego, nawet jeśli byłby to jedynie najsłabszy cień; a jeśli tak się nie dzieje, jest to zła sztuka i fałszywa moralność”. Jako przykład Clark przywołał rzeźby świątynne z Indii z X wieku, określając je jako „wielkie dzieła sztuki, ponieważ ich erotyzm jest częścią całej ich filozofii”. Sztuka może zawierać zatem treści seksualne, nie będąc jednocześnie obsceniczną[121].

Chiny nigdy nie miały tradycji przedstawiania aktu poza pornografią. W 1925 roku zakazano korzystania z nagich modeli w chińskich szkołach artystycznych[122]. W islamie wszelkie przedstawienia ciała lub seksualności, w tym fotografia i film, są zakazane, podobnie jak byłyby zakazane w życiu codziennym[123].

Nagie ludzkie ciało było jednym z pierwszych tematów sztuki prehistorycznej, w tym licznych kobiecych figurek odnajdywanych w całej Europie, z których najstarsze datowane są obecnie na około 40 000 lat temu. Znaczenia tych obiektów nie da się jednoznacznie określić, jednak wyolbrzymienie piersi, brzucha i pośladków wskazuje na interpretacje bardziej symboliczne niż realistyczne. Wyjaśnienia obejmują m.in. symbolikę płodności, obfitości lub seksualności w kontekście wierzeń w siły nadprzyrodzone[124][125]. Zachowane dzieła sztuki starożytnej wskazują, że współczesne pojęcie pornografii nie istniało przed chrześcijaństwem, o czym świadczą liczne przedstawienia nie tylko nagości, lecz także stosunków seksualnych[126].

Przedstawienia nagości dzieci (lub dzieci z nagimi dorosłymi) pojawiają się w dziełach sztuki różnych kultur i okresów historycznych. Postawy wobec nich zmieniały się w czasie i obrazy te stały się coraz bardziej kontrowersyjne, zwłaszcza w przypadku fotografii[127]. Zdjęcia nagich niemowląt lub dzieci w wieku przedszkolnym wykonywane niegdyś powszechnie przez rodziców zaczęły być postrzegane podejrzliwie w ostatnich dekadach XX wieku. W Stanach Zjednoczonych, gdy filmy były wywoływane w komercyjnych zakładach fotograficznych, niektóre przypadki zgłaszano policji jako pornografię dziecięcą[128]; choć wobec niektórych osób wszczynano postępowania prawne, ostatecznie nie postawiono żadnych zarzutów opartych wyłącznie na samej nagości, ponieważ prawna definicja pornografii dziecięcej wymaga przedstawienia czynności o charakterze jednoznacznie seksualnym[129].

Występy na żywo, takie jak taniec, teatr czy performance, mogą obejmować nagość. Nagość na scenie stała się w kulturach zachodnich zasadniczo akceptowana od XX wieku. W krajach islamskich wszelkie występy erotyczne lub pobudzające seksualnie, takie jak taniec, są zakazane[a][130]. Współcześni choreografowie uznają nagość za jeden z możliwych „kostiumów” w tańcu, a niektórzy postrzegają ją jako sposób wyrażania głębszych cech ludzkich poprzez taniec, który przeciwstawia się seksualnej obiektywizacji ciała w kulturze komercyjnej[131].

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Wyjątek stanowi Raqs sharqi, rodzaj tańca brzucha, który jest pokazywany w Egipcie.

Przypisy

  1. ↑ nagość [online], Wielki słownik języka polskiego PAN [dostęp 2024-10-04] (pol.).
  2. ↑ nagi [online], Wielki słownik języka polskiego PAN [dostęp 2025-07-09] (pol.).
  3. ↑ negliż [online], Wielki słownik języka polskiego PAN [dostęp 2025-07-09] (pol.).
  4. ↑ négligé – Traduction en polonais – exemples français | Reverso Context [online], context.reverso.net [dostęp 2025-12-13].
  5. ↑ n, goły – Wielki słownik języka polskiego PAN [online], wsjp.pl [dostęp 2025-12-13].
  6. ↑ nagota [online], Słownik języka polskiego pod redakcją W. Doroszewskiego, sjp.pwn.pl [dostęp 2024-10-04] (pol.).
  7. ↑ n, jak kogoś Pan Bóg stworzył II – Wielki słownik języka polskiego PAN [online], wsjp.pl [dostęp 2025-12-13].
  8. ↑ n, w stroju Adama II – Wielki słownik języka polskiego PAN [online], wsjp.pl [dostęp 2025-12-13].
  9. ↑ Davies 2020 ↓, s. 168.
  10. ↑ Kushlan 1980 ↓, s. 727–729.
  11. ↑ Wheeler 1985 ↓, s. 23–28.
  12. ↑ Sutou 2012 ↓, s. 264–272.
  13. ↑ Daley 2018 ↓, s. Why Did Humans Lose Their Fur?.
  14. ↑ Jarrett i Scragg 2020 ↓, s. 646.
  15. ↑ Jablonski 2012 ↓, s. Naked Ambitions.
  16. ↑ Hollander 1978 ↓, s. 83.
  17. ↑ Leary i Buttermore 2003 ↓, s. 365–404.
  18. ↑ Nowell 2010 ↓, s. 437–452.
  19. ↑ Buckner 2021 ↓, s. 706–728.
  20. ↑ Toups i in. 2010 ↓, s. 29–32.
  21. ↑ Kowalski 2011 ↓, s. 130–135.
  22. ↑ Schlebusch 2017 ↓, s. 652–655.
  23. ↑ Dress – the Nature and Purposes of Dress, „Encyclopedia Britannica” [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2025-10-17] (ang.).
  24. ↑ Batten 2010 ↓, s. 148.
  25. ↑ Asher-Greve i Sweeney 2006 ↓, s. 125–128.
  26. ↑ Christoph Berner (red.), Clothing and nudity in the Hebrew Bible: a handbook, 1 [edition], New York: T&T Clark, 2019, ISBN 978-0-567-67848-5.
  27. ↑ Asher-Greve i Sweeney 2006 ↓, s. 127–128.
  28. ↑ Batten 2010 ↓, s. 148–159.
  29. ↑ Altenmüller 1998 ↓, s. 406–407.
  30. ↑ Asher-Greve i Sweeney 2006 ↓, s. 134–135.
  31. ↑ Goelet 1993 ↓, s. 20–31.
  32. ↑ Joshua J. Mark, Fashion & Dress in Ancient Egypt, „World History Encyclopedia”, 27 marca 2017 [dostęp 2025-12-19] (ang.).
  33. ↑ Myśliwiec 1998 ↓, s. 125.
  34. ↑ Mouratidis 1985 ↓, s. 213–232.
  35. ↑ Kyle 2014 ↓, s. 6.
  36. ↑ Kyle 2014 ↓, s. 82.
  37. ↑ Bonfante 1898 ↓, s. 543–570.
  38. ↑ Kyle 2014 ↓, s. 245–247.
  39. ↑ Ariès i Duby 1987 ↓, s. 245–246.
  40. ↑ Fagan 2002 ↓, s. 1.
  41. ↑ Dendle 2004 ↓, s. 355–370.
  42. ↑ Masquelier 2005 ↓, s. Wstęp.
  43. ↑ Giligan 2018 ↓, s. 3–4.
  44. ↑ Giligan 2018 ↓, s. 16.
  45. ↑ Wiener 2005 ↓, s. 66.
  46. ↑ Cooper 2011 ↓, s. 326–357.
  47. ↑ Akas 2017 ↓, s. 8.
  48. ↑ Bruce Parry Experiences the Stick Fighting Festival. BBC Studios 2017-04-07. [dostęp 2025-12-19].
  49. ↑ Bunmi Sofola, At what age should you allow your kids to play naked in the street?! [online], Vanguard News, 27 marca 2022 [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu].
  50. ↑ Karega 2004 ↓, s. 8.
  51. ↑ Nkosi, Gugulethu Sebenzile (2013). Umkhosi Womhlanga (Reed Dance) as a tourism enterprise in KwaZulu-Natal: Perceptions, Policies and Practices (PhD). Uniwersytet w Zululand.
  52. ↑ Salazar i Graburn 2014 ↓, s. Wstęp.
  53. 1 2 Henry 1999 ↓, s. 475–486.
  54. 1 2 Clark 1994 ↓, s. 5.
  55. 1 2 Paul Dundas, The Jains, wyd. 2nd ed, Library of religious beliefs and practices, London New York: Routledge, 2002, ISBN 978-0-203-39827-2.
  56. ↑ Huang i Lowry 2012 ↓, s. 440–452.
  57. ↑ Hansen 2004 ↓, s. 378–380.
  58. ↑ Hartsuiker 2014 ↓, s. 176.
  59. ↑ Mudaliar 1991 ↓, s. 137–146.
  60. ↑ Naked Truth: Visual Representations of Akka Mahadevi [online], Arts Illustrated, 22 lutego 2020 [dostęp 2025-12-19] (ang.).
  61. ↑ Schnedel 2002 ↓, s. 348.
  62. ↑ Kawano 2005 ↓, s. 152–153.
  63. ↑ Downs 1990 ↓, s. 583–594.
  64. ↑ Kawano 2005 ↓, s. 153–163.
  65. 1 2 James Hadfield, Last splash: How long will the immodest Japanese tradition of mixed bathing continue? [online], The Japan Times, 10 grudnia 2016 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  66. ↑ Public Baths [online], www.japan-guide.com, 9 czerwca 2025 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  67. 1 2 Suemedha Sood, The origins of bathhouse culture around the world [online], BBC Travel [dostęp 2025-12-20] [zarchiwizowane z adresu] (ang.).
  68. ↑ A first-timer’s guide to visiting a South Korean bathhouse [online], Lonely Planet [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  69. ↑ Pollock 2019 ↓, s. Wstęp.
  70. ↑ Почему на Руси запретили общие бани. [online], Николаевские бани, 28 grudnia 2017 [dostęp 2025-12-20] (ros.).
  71. ↑ Pollock 2019 ↓, s. Ch. 9.
  72. ↑ Buck 1950 ↓, s. 176, 364–365.
  73. ↑ Mead 1969 ↓, s. 85–87.
  74. ↑ Salmond 1991 ↓, s. 275–276.
  75. ↑ Salmond 2017 ↓, s. 526.
  76. ↑ Jenny Ritchie, Mere Skerrett, Early Childhood Education in Aotearoa New Zealand, „SpringerLink”, 2014, DOI: 10.1057/9781137375797 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  77. ↑ Women in Yap dance at Easter for the 'Light that lights up the world’ [online], www.catholicsandcultures.org, 19 kwietnia 2019 [dostęp 2025-12-20] (ang.).
  78. ↑ Gilman 1998 ↓, s. 44.
  79. ↑ Justin Rowlatt, The minimalist dress code of the Amazon’s Awa people [online], news.bbc.co.uk, 5 marca 2011 [dostęp 2025-12-20] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-01] (ang.).
  80. ↑ Barcan 2004 ↓, s. 7.
  81. ↑ Layng 1998 ↓, s. 24.
  82. ↑ Jamie Ballard, What do Americans think of public nudity? [online], today.yougov.com [dostęp 2025-12-31] [zarchiwizowane z adresu 2025-09-12] (ang.).
  83. ↑ Velleman 2001 ↓, s. 27–52.
  84. ↑ Botz-Bornstein 2015 ↓, s. 103–104.
  85. ↑ The Woman Deacon’s role at Baptism – Women Deacons [online], 27 sierpnia 2015 [dostęp 2026-01-02] (ang.).
  86. ↑ Ariès i Duby 1987 ↓, s. 454–455.
  87. ↑ Ariès i Duby 1987 ↓, s. 455–456.
  88. ↑ De Clercq 2011 ↓, s. 183–200.
  89. ↑ Sauna-of-the-Month Club [online], www.nytimes.com, 24 września 2000 [dostęp 2026-01-02] [zarchiwizowane z adresu 2009-09-14].
  90. ↑ Lerner, Robert E. (1972). The Heresy of the Free Spirit in the Later Middle Ages. Berkeley: University of California Press. (ang.).
  91. ↑ Barcan 2004b ↓, s. 63–82.
  92. ↑ Al-Absi 2018 ↓, s. 27–29.
  93. ↑ The Rules of Modesty [online], al-islam.org, 6 września 2016 [dostęp 2026-01-06] (ang.).
  94. ↑ Weinberg i Williams 2010 ↓, s. 47–67.
  95. ↑ Condra 1992 ↓, s. 129–148.
  96. ↑ Ogłoszenia prasowe kursów pływania organizowanych przez YMCA w I poł. XX w.
  97. ↑ National Public Radio, http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5597441.
  98. ↑ Wolf 2008 ↓, s. 11.
  99. ↑ Vance 2005 ↓, s. 51–54.
  100. ↑ Jordan i Pile 2003 ↓, s. 233.
  101. ↑ Morton 2011 ↓, s. 600–626.
  102. ↑ Jack Linshi, Pope Francis Reaffirms Support of Public Breastfeeding [online], Time, 11 stycznia 2015 [dostęp 2025-01-08] (ang.).
  103. ↑ „Sexual Development and Behavior in Children: Information for Parents and Caregivers.” American Psychological Association. 2009. doi:10.1037/e736972011-001.
  104. ↑ Marder, Jenny (16 lipca 2020). „Keeping Kids Curious About Their Bodies Without Shame”. The New York Times. ISSN 0362-4331.
  105. ↑ Rough 2018 ↓, s. 19–26.
  106. ↑ Fran Weaver, Seeking the real Finnish sauna [online], This is Finland, 7 czerwca 2013 [dostęp 2026-01-11] (ang.).
  107. ↑ Sinkkonen 2013 ↓, s. 49–52.
  108. ↑ Feijoo 2009 ↓, s. 6.
  109. 1 2 3 4 5 6 7 Marek Mozgawa, Katarzyna Nazar, Nagość człowieka z perspektywy prawa karnego, „Prawo w Działaniu”, 55, 2023, s. 25–55, DOI: 10.32041/pwd.5502 [dostęp 2024-10-04].
  110. ↑ Czy w saunie trzeba być nago? „Pamiętam, co mnie zdziwiło” [online], Ofeminin [dostęp 2025-05-28] (pol.).
  111. ↑ Inquiry after India students ‘stripped for punishment’ [online], 30 listopada 2017 [dostęp 2025-12-19] (ang.).
  112. ↑ McDonald i Swaak-Goldman 2000 ↓, s. 280–283.
  113. ↑ Iraq prison ‘abuse’ sparks outrage [online], edition.cnn.com, 30 kwietnia 2004 [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2019-11-08] (ang.).
  114. ↑ Warren Hoge, U.N. Says Abu Ghraib Abuse Could Constitute War Crime [online], New York Times, 4 czerwca 2004 [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2019-11-05] (ang.).
  115. ↑ FindLaw or one of our contributing authors We make every effort to keep our articles updated For, Please Contact an Attorney in Your Area, Strip Search After an Arrest [online], FindLaw [dostęp 2025-12-19] (ang.).
  116. ↑ Alaimo 2010 ↓, s. 15–36.
  117. ↑ Naminata Diabate, Naked Agency: Genital Cursing and Biopolitics in Africa, Duke University Press, 6 marca 2020, ISBN 978-1-4780-0757-9 (ang.).
  118. ↑ Hollander 1978 ↓, s. XI-XVI, Przedmowa.
  119. ↑ Eck 2001 ↓, s. 603–632.
  120. ↑ Rasmus 2011 ↓, s. 271.
  121. ↑ Clark 1956 ↓, s. 8–9.
  122. ↑ Du i Chen 2013 ↓, s. 173–174.
  123. ↑ al-Qaradawi 2013 ↓, s. 113–114, 302–303.
  124. ↑ Beck 2000 ↓, s. 202–214.
  125. ↑ Andrew Curry, The Cave Art Debate [online], Smithsonian Magazine [dostęp 2025-12-19] (ang.).
  126. ↑ Posner 1992 ↓, s. Ch. 2 – Autres Temps, Autre Moeurs.
  127. ↑ Anne Higonnet, Pictures of Innocence: The History and Crisis of Ideal Childhood, Thames and Hudson, 1998, ISBN 978-0-500-28048-5 (ang.).
  128. ↑ Is this child pornography? [online], archive.salon.com [dostęp 2025-12-19] [zarchiwizowane z adresu 2007-04-30] (ang.).
  129. ↑ Citizen’s Guide To U.S. Federal Law On Child Pornography [online], www.justice.gov, 26 maja 2015 [dostęp 2025-12-19] (ang.).
  130. ↑ al-Qaradawi 2013 ↓, s. 130–131.
  131. ↑ Laura Cappelle, Zachary Whittenburg, Baring It All [online], Dance Magazine, 31 marca 2014 [dostęp 2025-12-19] (ang.).

Bibliografia

Książki

  • Jerzy A. Kowalski: Początki intymności, [w:] tegoż, Homo eroticus. Opole: Wydawnictwo IBS, 2011. (pol.).
  • Stephen Davies: Adornment: What Self-Decoration Tells Us about Who We Are. Londyn: Bloomsbury Publishing Plc., 2020. ISBN 978-1-350-12100-3. (ang.).
  • Anne Hollander: Seeing Through Clothes. Nowy Jork: Viking Press, 1978. ISBN 0-14-011084-4. (ang.).
  • Noel B. Salazar, Nelson H.H. Graburn: Tourism Imaginaries: Anthropological Approaches. Nowy Jork: Berghahn Books Inc., 2014. ISBN 978-1-78238-368-0. (ang.).
  • Scott Clark: Japan, A View from the Bath. University of Hawaiʻi Press. ISBN 978-0-8248-1615-5. (ang.).
  • Dolf Hartsuiker, Sādhus: holy men of India, Rochester, Vermont: Inner Traditions, 2014, ISBN 978-1-62055-402-9.
  • Gabrielle Kirk McDonald, Olivia Swaak-Goldman, Substantive and Procedural Aspects of International Criminal Law: The Experience of International and National Courts: Materials, BRILL, 1 marca 2000, ISBN 978-90-411-1134-0 (ang.).
  • Hartwig Altenmüller, Egypt: the world of the pharaohs, Regine Schulz (red.), Köln: Könemann, 1998, ISBN 978-3-89508-913-8.
  • Donald G. Kyle, Sport and Spectacle in the Ancient World, John Wiley & Sons, 31 grudnia 2014, ISBN 978-1-118-61356-6 (ang.).
  • Philippe Ariès, Georges Duby (red.), A history of private life, Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press, 1987, ISBN 978-0-674-39975-4.
  • Garrett George Fagan, Bathing in public in the Roman world, Ann Arbor (Mich.): The University of Michigan Press, 2002, ISBN 978-0-472-08865-2 (ang.).
  • Adeline Marie Masquelier (red.), Dirt, undress, and difference: critical perspectives on the body’s surface, Bloomington: Indiana University Press, 2005, ISBN 978-0-253-11153-1 (ang.).
  • Margaret Wiener, Dirt, undress, and difference: critical perspectives on the body’s surface, American Anthropological Association, Adeline Marie Masquelier (red.), Bloomington: Indiana University Press, 2005, ISBN 978-0-253-34628-5 (ang.).
  • Karol Myśliwiec, Eros nad Nilem, Warszawa: Prószyński i S-ka, 1998, ISBN 978-83-7180-284-3 (pol.).
  • Anne Hollander, Seeing through clothes, New York, N.Y: Penguin Books, 1988, ISBN 978-0-14-011084-5.
  • Kenneth Clark, The nude; a study in ideal form, [New York] Pantheon Books, 1956 [dostęp 2025-12-19] (ang.).
  • Shanshan Du, Ya-chen Chen, Women and Gender in Contemporary Chinese Societies: Beyond Han Patriarchy, Rowman & Littlefield, 4 marca 2013, ISBN 978-0-7391-4582-1 (ang.).
  • Yusuf al-Qaradawi, The Lawful and the Prohibited in Islam: الحلال والحرام في الإسلام, The Other Press, 11 października 2013, ISBN 978-967-0526-00-3 (ang.).
  • Margaret Beck, Reading the Body: Representations and Remains in the Archaeological Record, Alison E. Rautman (red.), Regendering the Past, Philadelphia, Pa: University of Pennsylvania Press, 2016, ISBN 978-0-8122-3521-0 (ang.).
  • Richard A. Posner, Sex and Reason, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2022, ISBN 978-0-674-04225-4 (ang.).
  • Satsuki Kawano, Dirt, undress, and difference: critical perspectives on the body’s surface, Bloomington: Indiana University Press, 2005, ISBN 978-0-253-34628-5.
  • Ethan Pollock, Without the banya we would perish: a history of the Russian bathhouse, New York, NY: Oxford University Press, 2019, ISBN 978-0-19-539548-8.
  • Peter Henry Buck, The coming of the Maori, wyd. [7.] reprint, Wellington: Maori Purposes Fund Board, 1977, ISBN 978-0-7233-0408-1.
  • Sidney Moko Mead, Traditional Maori Clothing, Wellington: A. H. and A. W. Reed Ltd, 1969 (ang.).
  • Anne Salmond, Two Worlds: First Meetings Between Maori and Europeans, 16421772, University of Hawaii Press, wrzesień 1992, ISBN 978-0-8248-1765-7 [dostęp 2025-12-20].
  • Anne Salmond, Tears of Rangi: Experiments Across Worlds, Auckland University Press, 24 lipca 2017, ISBN 978-1-77558-923-5 (ang.).
  • Ruth Barcan, Nudity: a cultural anatomy, Dress, body, culture, Oxford, UK ; New York: Berg, 2004, ISBN 978-1-85973-872-6.
  • Thorsten Botz-Bornstein, Veils, nudity, and tattoos: the new feminine aesthetics, Lanham: Lexington Books, 2015, ISBN 978-1-4985-0047-0.
  • Philippe Ariès, Georges Duby, A history of private life, Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press, 1987, ISBN 978-0-674-39975-4.
  • Tim Jordan, Steve Pile, Social change, wyd. 1. publ, Sociology and society, Oxford: Blackwell, 2002, ISBN 978-0-631-23312-1.
  • Bonnie J. Rough, Beyond birds & bees: bringing home a new message to our kids about sex, love, and equality, First Edition, Berkeley: Seal Press, 2018, ISBN 978-1-58005-739-4.

Czasopisma

Strony internetowe

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.