Naukograd

Naukograd (ros. наукоград, dosł. „miasto nauki”) – określenie miasta lub innej jednostki osadniczej o dużej koncentracji instytucji naukowych, badawczo-rozwojowych i przemysłowo-technologicznych. Termin wywodzi się z praktyki organizowania wyspecjalizowanych ośrodków naukowo-technicznych w Związku Radzieckim, a we współczesnej Federacji Rosyjskiej ma także znaczenie prawne jako specjalny status nadawany wybranym jednostkom municypalnym^[1].

W języku angielskim termin bywa tłumaczony jako science city, a w szerszym znaczeniu jest zbliżony do pojęć takich jak technopolia, park naukowy lub park technologiczny, choć w rosyjskim systemie prawnym oznacza odrębną kategorię administracyjno-rozwojową^[2].

Zgodnie z rosyjską ustawą federalną z 7 kwietnia 1999 r. „O statusie naukogradu Federacji Rosyjskiej”, naukograd to jednostka municypalna mająca status okręgu miejskiego, charakteryzująca się wysokim potencjałem naukowo-technicznym oraz miastotwórczym kompleksem naukowo-przemysłowym^[1]. Kompleks ten obejmuje organizacje prowadzące działalność naukową, naukowo-techniczną, innowacyjną, eksperymentalno-rozwojową, testową i edukacyjną w priorytetowych kierunkach rozwoju nauki i technologii^[1].

Status naukogradu wiąże się z możliwością uzyskiwania wsparcia publicznego na rozwój infrastruktury oraz kompleksu naukowo-przemysłowego. Wymogi ustawowe obejmują m.in. istnienie na terenie jednostki municypalnej kompleksu naukowo-przemysłowego, który ma charakter miastotwórczy^[1]. W rosyjskich przepisach wykonawczych i omówieniach ustawowych wskazywano także kryterium udziału pracowników organizacji kompleksu naukowo-przemysłowego w ogólnej liczbie pracujących na terenie danej jednostki^[3].

Naukogrady są związane z sowieckim modelem rozwoju nauki, przemysłu zbrojeniowego i zaawansowanych technologii. W ZSRR tworzono lub rozbudowywano wyspecjalizowane miejscowości skupione wokół instytutów badawczych, biur konstrukcyjnych, zakładów doświadczalnych i kompleksów przemysłowych. Część z nich funkcjonowała jako miasta zamknięte, zwłaszcza gdy prowadziła prace związane z wojskiem, energetyką jądrową, rakietami, lotnictwem lub elektroniką^[2].

Według przeglądu polityki innowacyjnej Rosji przygotowanego przez OECD, pod koniec istnienia ZSRR funkcjonowało około 60 takich „miast nauki”, zwykle zamkniętych dla osób bez specjalnych zezwoleń. Po rozpadzie ZSRR większość z nich otwarto, lecz tylko część utrzymała trwałą działalność naukowo-produkcyjną. Na początku XXI w. władze rosyjskie zaczęły formalnie przyznawać status naukogradu wybranym ośrodkom, które miały potencjał wykorzystania dodatkowego wsparcia państwowego^[2].

Pierwszym miastem, któremu oficjalnie nadano status naukogradu Federacji Rosyjskiej, był Obninsk, który otrzymał go w 2000 r.^[4]. W kolejnych latach status uzyskały m.in. Dubna, Korolow, Friazino, Rieutow, Miczuryńsk, Żukowski, Czernogołowka i Bijsk^[2].

Znaczna część oficjalnych naukogradów znajduje się w obwodzie moskiewskim, gdzie już w czasach sowieckich rozwijano ośrodki związane z lotnictwem, techniką rakietową, elektroniką, fizyką jądrową i badaniami podstawowymi. Do najbardziej znanych należą Dubna, związana z badaniami jądrowymi i Zjednoczonym Instytutem Badań Jądrowych, Korolow, związany z przemysłem kosmicznym, oraz Żukowski, znany z badań lotniczych^[2].

W 2024 r. status naukogradu otrzymał okręg miejski Serpuchow w obwodzie moskiewskim; jednocześnie utraciły moc wcześniejsze akty dotyczące statusu naukogradów Puszczyna i Protwina, które zostały włączone do większego okręgu miejskiego^[5]. W 2026 r. status naukogradu nadano także miastu Dołgoprudnyj w obwodzie moskiewskim^[6].

Naukogrady stanowią przykład polityki rozwoju terytorialnego opartej na koncentracji prac badawczo-rozwojowych, wysoko wykwalifikowanej kadry i wyspecjalizowanej infrastruktury w wybranych ośrodkach.

Skuteczność tej polityki nie została jednak jednoznacznie udowodniona. Badania nad długookresowymi skutkami sowieckiej polityki tworzenia „miast nauki” wskazują, że w Rosji ośrodki te zachowały wyższy poziom innowacyjności, produktywności oraz udziału wysoko wykwalifikowanych pracowników niż porównywalne miejscowości bez takiej specjalizacji^[7]. OECD wskazywała jednak, że status naukogradu i dodatkowe wsparcie publiczne nie miały jednakowego wpływu na wszystkie ośrodki. Część miast, takich jak Żukowski, była przedstawiana jako przykład odnowienia lokalnego potencjału technologicznego, natomiast inne wymagały ponownej oceny swojej roli w rosyjskim systemie innowacji^[2].

• Akademgorodok
• Akademgorodok (Nowosybirsk)
• miasto zamknięte
• technopolia
• park naukowy
• park technologiczny
• specjalna strefa ekonomiczna

• Naukogrady na stronie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Federacji Rosyjskiej