Neoagraryzm

Neoagraryzm – doktryna społeczno-polityczna stanowiąca rozwinięcie tradycyjnego agraryzmu, kładąca nacisk na rolę rolnictwa i obszarów wiejskich, uzupełniona o elementy współczesne.

Neoagraryzm został określony podstawą ideową Polskiego Stronnictwa Ludowego w deklaracji ideowej PSL przyjętej podczas II Kongresu partii w 1989 roku^[1].

Neoagraryzm ma za zadanie „przewartościowanie” dorobku agrarystycznego zgodnie ze współczesną nauką oraz nowymi doświadczeniami w życiu gospodarczym i społecznym państw^[2]. Krystyna Rogaczewska uznaje neoagraryzm za ideologię centrową, sytuując ją pomiędzy liberalizmem klasycznym a socjalizmem^[2].

Według Przemysława Szustakiewicza rolą neoagraryzmu jest przystosowanie idei agrarystycznych do realiów współczesnej Polski, w związku z dynamiką rozwoju kraju i tym, że PSL nie może reprezentować interesów zmniejszającej się grupy społecznej chłopów^[3]. Mimo to rolnicy i rolnictwo postrzegani są jako podstawa bytu narodowego^[4]. Doktryna neoagrarystyczna nawiązuje do katolickiej nauki społecznej^[3], deklaruje szczególne przywiązanie do nauk Jana Pawła II^[5]. Nawiązuje również do historycznych wartości ruchu ludowego, etosu chłopskiego i patriotyzmu^[6] oraz odwołuje się do idei „trzeciej drogi” i solidaryzmu społecznego^[7].

Postuluje zasadę pomocniczości^[8], prymat pracy nad kapitałem oraz dążenie do wytworzenia systemu regulowanej gospodarki wolnorynkowej. Z tradycyjnej idei agrarystycznej do neoagraryzmu przeszła także idea gospodarowania, rolę gospodarzy zamiast rolników przyjmują jednak samorządowcy, drobni przedsiębiorcy czy dyrektorzy mniejszych instytucji^[3]. Neoagraryzm postuluje odrzucenie monetaryzmu i neoliberalizmu^[3]. Deklaracja ideowa PSL przyjęta na IX Kongresie w 2008 roku wskazywała, że zgodnie z ideologią agraryzmu „nadrzędnym celem wszystkich zasad organizujących życie wspólnoty narodu w formie państwowej jest zachowanie podmiotowości oraz godności i dobra każdego człowieka, każdego obywatela”^[9], zgodnie z neoagraryzmem państwo ma gwarantować każdemu równe szanse^[8]. Państwo ma także zagwarantować ochronę tradycyjnej rodziny, pojmowanej jako związek kobiety i mężczyzny^[5].

Promowany jest egalitaryzm i idea „Polski dla wszystkich”^[10]. W ideologii neoagrarystycznej państwo stanowi dobro wspólne i rodzaj wspólnoty, jednocześnie jest też aktywnym uczestnikiem życia społecznego^[11]. Zgodnie z ideologią PSL państwo ma być zbudowane na zasadach: dobra wspólnego, solidarności, pomocniczości, powszechnego przeznaczenia dóbr, sprawiedliwości oraz miłości społecznej^[12]. Centralny i silny rząd ma w takim państwie być uosobieniem państwa dbającego o wspólne dobro^[13], jednocześnie bardzo ważnym elementem struktur państwowych jest samorząd terytorialny, w autonomię którego władza centralna ma nie ingerować^[14].

W latach 90. XX wieku w deklaracjach wskazywano na odrzucanie zarówno marksizmu, jak i liberalizmu, uznając je za skrajne koncepcje życia społeczno-politycznego^[2]. W początkach XXI wieku deklaracje ideowe PSLu jako głównego przeciwnika neoagraryzmu wskazywały liberalizm, deklaracje przeciwko liberalizmowi zostały jednak później usunięte z deklaracji ideowych^[15], mimo to partia krytycznie odnosi się do zjawisk takich jak niekontrolowana prywatyzacja lub brak interwencji państwa w gospodarkę^[16]. W okresie projektu tzw. IV Rzeczpospolitej przeciwnikiem neoagraryzmu stał się autorytaryzm – Szustakiewicz podaje, że wynikało to z obawy polityków PSL o to, że Prawo i Sprawiedliwość chce zbudować państwo na wzór rządów autorytarnych II Rzeczpospolitej^[16].

• KrystynaK. Rogaczewska KrystynaK., Zagadnienia społeczne w neoagraryzmie – studium przypadku Polskiego Stronnictwa Ludowego, „Świat Idei i Polityki”, 23 (1), 2024, s. 13–34, DOI: 10.34767/SIIP.2024.01.01, ISSN 1643-8442 [dostęp 2026-03-02] .
• PrzemysławP. Szustakiewicz PrzemysławP., Ideologia Polskiego Stronnictwa Ludowego na początku XXI wieku, „Studia Politologiczne”, 18, 2010, s. 221–241, ISSN 1640-8888 .