Nomofobia

Nomofobia (z ang. nomophobia, od no mobile phone phobia) – potoczne określenie lęku lub silnego dyskomfortu psychicznego związanego z brakiem możliwości korzystania z telefonu komórkowego lub smartfonu oraz z utratą łączności z Internetem^[1][2]. W literaturze opisuje się ją jako lęk przed utratą kontaktu ze smartfonem i siecią oraz związany z tym niepokój, napięcie i unikanie sytuacji, w których korzystanie z urządzenia byłoby niemożliwe^[3].

Nomofobia nie figuruje jako odrębna jednostka chorobowa w obowiązujących klasyfikacjach, takich jak DSM-5 czy ICD-11, bywa jednak rozpatrywana jako rodzaj specyficznej fobii sytuacyjnej albo przejaw uzależnienia behawioralnego od smartfonu i mediów cyfrowych^[4][5].

Termin pojawił się po raz pierwszy w 2008 roku w badaniu zleconym przez brytyjską pocztę (UK Post Office), prowadzonym na grupie ponad 2000 użytkowników telefonów komórkowych w Wielkiej Brytanii^[6][7]. Badanie to sugerowało, że ponad połowa badanych odczuwa znaczny niepokój, gdy zgubi lub straci telefon, wyczerpie się bateria albo gdy nie ma zasięgu^[6].

Nomofobia jest akronimem angielskiego wyrażenia no mobile phone phobia i nawiązuje do terminologii stosowanej przy opisie fobii specyficznych^[4]. W definicjach stosowanych w badaniach naukowych podkreśla się lęk przed niemożnością komunikowania się, utratą łączności społecznej, brakiem dostępu do informacji oraz koniecznością rezygnacji z wygody zapewnianej przez smartfon^[3]. Część autorów traktuje nomofobię jako nowoczesną odmianę lęku separacyjnego, związaną nie z osobą, lecz z urządzeniem i środowiskiem cyfrowym^[2].

W artykule przeglądowym zaproponowano rozważenie włączenia nomofobii do kategorii „specyficznych fobii” jako fobii sytuacyjnej związanej z niemożnością korzystania z telefonu i Internetu^[4]. Inni badacze argumentują, że bardziej adekwatne jest ujmowanie nomofobii jako jednego z przejawów problematycznego używania smartfonów (m.in. fonoholizmu) i uzależnienia od Internetu, a nie odrębnej diagnozy psychiatrycznej^[8][2].

Nomofobia nie została dotąd uwzględniona ani w Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5), ani w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-11), choć w literaturze naukowej jest opisywana jako potencjalne zaburzenie lękowe lub zaburzenie z kręgu uzależnień behawioralnych^[4][1].

Badanie z 2008 roku, zrealizowane na zlecenie brytyjskiej poczty i opisywane w mediach, miało na celu rozpoznanie lęków osób korzystających z telefonów komórkowych^[7][6]. W jego wynikach wskazano, że około 53% używających telefonów deklarowało niepokój lub stres w sytuacji, gdy nie mogli korzystać z urządzenia (np. z powodu braku zasięgu, rozładowania baterii lub zgubienia telefonu), przy czym odsetek ten był wyższy u mężczyzn niż u kobiet^[6].

W kolejnych latach przeprowadzono dalsze badania sondażowe, m.in. przez firmę SecurEnvoy, w których odsetek osób spełniających kryteria nomofobii oszacowano na około dwie trzecie badanych, ze szczególnie wysokimi wartościami wśród młodych dorosłych^[6][5]. Równolegle zaczęły pojawiać się pierwsze opisy kliniczne, w których nomofobia była rozpatrywana jako zaburzenie lękowe współwystępujące z zaburzeniami panicznymi i agorafobią^[9].

W latach 2010. pojawiły się narzędzia pomiarowe pozwalające badać natężenie nomofobii w populacji ogólnej, co przyczyniło się do szybkiego wzrostu liczby publikacji naukowych na ten temat^[1][2].

W opisach klinicznych i badaniach ankietowych nomofobia wiąże się przede wszystkim z objawami lękowymi pojawiającymi się w sytuacji braku dostępu do smartfonu lub sieci^[4][10]. Do często wymienianych objawów należą m.in.:

• silny niepokój, rozdrażnienie lub panika, gdy telefon zostanie zgubiony, rozładowany, pozostawiony w domu lub gdy nie ma zasięgu;
• uporczywa potrzeba sprawdzania powiadomień, wiadomości i mediów społecznościowych;
• trudność w koncentracji na innych czynnościach (np. nauce, pracy) przy jednoczesnym oczekiwaniu na kontakt przez telefon;
• unikanie miejsc i sytuacji, w których korzystanie ze smartfonu jest ograniczone (np. lot samolotem, kino, niektóre zajęcia szkolne);
• objawy somatyczne (przyspieszone bicie serca, pocenie się, napięcie mięśni) w sytuacji braku dostępu do urządzenia^[4][11].

W umiarkowanej postaci nomofobia może wiązać się z częstą obecnością telefonu „pod ręką”, spaniem z urządzeniem przy łóżku i odczuwaniem dyskomfortu, gdy nie można szybko zareagować na powiadomienia^[5]. W nasilonej postaci może prowadzić do istotnego pogorszenia funkcjonowania rodzinnego, szkolnego lub zawodowego, a także do nasilenia objawów innych zaburzeń lękowych i depresyjnych^[10][1].

Ze względu na brak formalnych kryteriów diagnostycznych nomofobię bada się przede wszystkim przy pomocy kwestionariuszy samoopisowych^[1]. Najczęściej stosowanym narzędziem jest Nomophobia Questionnaire (NMP-Q), opracowany przez C. Yildirima i A.-P. Correia^[3]. Składa się on z 20 stwierdzeń ocenianych na pięciostopniowej skali, opisujących cztery wymiary nomofobii:

• lęk przed niemożnością komunikowania się,
• lęk przed utratą „bycia w kontakcie” (łączności społecznej),
• lęk przed brakiem dostępu do informacji,
• dyskomfort związany z utratą wygody oferowanej przez smartfon^[3].

Kwestionariusz NMP-Q został przetłumaczony i zwalidowany w wielu wersjach językowych (m.in. hiszpańskiej, włoskiej, portugalskiej, tureckiej, arabskiej, polskiej), co umożliwiło porównania międzykulturowe^[2][12][13].

W praktyce badawczej stosuje się różne punkty odcięcia, pozwalające wyróżnić brak, umiarkowany oraz ciężki poziom nomofobii, jednak brak jest powszechnie przyjętych standardów diagnostycznych^[1][2].

Badania z użyciem NMP-Q oraz innych skal prowadzono w wielu krajach, głównie wśród nastolatków, studentów i młodych dorosłych^[1][14][15]. Systematyczne przeglądy literatury wskazują, że w wielu badanych populacjach od kilkudziesięciu do ponad 70% osób deklaruje co najmniej umiarkowany poziom nomofobii, a od kilku do kilkudziesięciu procent – poziom ciężki^[1][2].

W dużych badaniach ankietowych prowadzonych m.in. w Turcji, Indiach, Libanie czy krajach europejskich stwierdzono, że wyższe wyniki w NMP-Q częściej uzyskują osoby młodsze, korzystające intensywnie ze smartfonów i mediów społecznościowych oraz spędzające wiele godzin dziennie w sieci^[14][12][10]. W części analiz odnotowano również zróżnicowanie ze względu na płeć, jednak kierunek tych różnic nie jest jednolity we wszystkich badaniach^[1][2].

W Polsce problem nadmiernego korzystania ze smartfonów i zjawiska określanego mianem fonoholizmu opisywany jest m.in. w raportach Fundacji „Dbam o mój zasięg” oraz w badaniach nad problematycznym używaniem telefonu komórkowego wśród dzieci i młodzieży, w których nomofobia pojawia się jako jedno z możliwych następstw takiego używania^[16][17].

W wielu badaniach obserwacyjnych nomofobia wiązała się z większym nasileniem objawów lękowych i depresyjnych, gorszą jakością snu, wyższym poziomem stresu oraz innymi przejawami problematycznego używania smartfonów^[10][18][19]. Wykazano m.in., że wyższe nasilenie nomofobii wiąże się z większym ryzykiem bezsenności, gorszym sposobem odżywiania, a także gorszym funkcjonowaniem akademickim^[18][19].

W części badań analizowano związek nomofobii z innymi zachowaniami ryzykownymi, takimi jak korzystanie ze smartfonu podczas prowadzenia samochodu czy w trakcie chodzenia po ulicy^[20][21]. Badania te sugerują, że wysoki poziom przywiązania do smartfonu może sprzyjać niebezpiecznym zachowaniom w ruchu drogowym, choć nie przesądza to o kierunku zależności przyczynowych^[20][8].

Część autorów zwraca uwagę, że nomofobia może współwystępować z innymi problemami psychicznymi (np. zaburzeniami lękowymi, depresją, zaburzeniami osobowości) oraz z innymi formami uzależnień behawioralnych, co utrudnia jednoznaczne wyodrębnienie jej jako samodzielnej diagnozy^[4][2].

Pojęcie nomofobii i zbliżone do niego terminy (m.in. fonoholizm, smombie) pojawiają się nie tylko w literaturze naukowej, lecz także w publicystyce, kampaniach edukacyjnych i debacie o skutkach upowszechnienia smartfonów^[17][5]. W polskim dyskursie medialnym nomofobia bywa przywoływana jako przykład „nowych lęków” związanych z życiem w kulturze cyfrowej oraz jako element krytyki nadmiernego korzystania z urządzeń mobilnych przez młodzież i dorosłych^[2].

W felietonie opublikowanym w tygodniku „Polityka” autorki odnoszą się do zjawiska uzależnienia od smartfonów, wymieniając fonoholizm i nomofobię jako przejawy kultury permanentnego bycia online oraz zwracając uwagę na możliwe konsekwencje zdrowotne i społeczne nadmiernego używania telefonu^[22]. Tego typu teksty popularyzują termin w języku potocznym, ale zarazem wzmacniają jego metaforyczne użycie, które nie zawsze pokrywa się z precyzyjnymi definicjami stosowanymi w badaniach naukowych^[8][2].

• FOMO
• telefonofobia
• zaburzenia lękowe