Notiophilus rufipes
| Notiophilus rufipes | |||
| Curtis, 1829 | |||
 | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Gromada | |||
| Rząd | |||
| Podrząd | |||
| Rodzina | |||
| Podrodzina | |||
| Plemię | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
Notiophilus rufipes | ||
| Synonimy | |||
| |||
Notiophilus rufipes – gatunek chrząszcza z rodziny biegaczowatych i podrodziny leszowych. Zamieszkuje Europę, zachód Azji; ponadto podany został z Ameryki Północnej jako zawleczony. Bytuje w ściółce.
Taksonomia
Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1829 roku przez Johna Curtisa[1][2][3]. W 1994 roku Arvīds Barševskis wyznaczył go gatunkiem typowym nowego rodzaju Makarovius[4], jednak taka klasyfikacja nie przyjęła się[2][5].
Morfologia
Chrząszcz o ciele długości od 4[6] do 6,6 mm[7]. Ubarwienie wierzchu ciała jest smoliście czarne z silnym połyskiem mosiężnym[7] lub miedzisto czerwonobrązowe[8]; brak jest żółtawych plamek na wierzchołkach pokryw lub są one bardzo słabo zaznaczone[6].
Głowa jest większa niż u wyszczerka żwawego[6]. Czułki są czarne z trzema lub czterema nasadowymi członami żółtymi lub żółtoczerwonymi[8][6]. Głaszczki mają pomarańczowe nasady[8].
Przedplecze ma boczne krawędzie przed kątami tylnymi wyraźnie wklęśnięte i jest ku podstawie zwężone znacznie silniej niż u wyszczerka żwawego[6]. Pokrywy są dłuższe i grubiej punktowane niż u wyszczerka lśniącego[7]. Zewnętrzne międzyrzędy pokryw są wypukłe, gładkie i lśniące[8][6]. Drugi międzyrząd jest szerszy niż te od trzeciego do piątego razem wzięte[6][8] i ponad trzykrotnie szerszy od trzeciego[7]. Międzyrzędy od trzeciego wzwyż są podobnych szerokości[8]. Czwarty międzyrząd jest co najwyżej nieznacznie szerszy od sąsiednich[6]. Niemal zawsze w międzyrzędzie tym leży tylko jeden punkt szczecinkowy (chetopor dorsalny) umieszczony przed środkiem pokryw, rzadko punkty te są dwa[8][6]. Wierzchołkowe punkty szczecinkowe (chetopory apikalne) na każdej pokrywie są zwykle dwa, ale może być tylko jeden[8]. Występują zarówno osobniki o skrzydłach tylnych w pełni wykształconych (formy długoskrzydłe), jak i osobniki nielotne o skrzydłach skróconych (formy krótkoskrzydłe), ale dominują te pierwsze[9][8]. Na episternitach zapiersia obecne jest skąpe punktowanie[6]. W kolorystyce odnóży dominuje jaskrawy rudy czy żółtoczerwony, choć uda (zwłaszcza tylne) i wierzchołki poszczególnych członów stóp zwykle są poprzyczerniane[7][8].
Ekologia i występowanie
Owad rozmieszczony głównie od nizin po pogórza[8], acz notowany z rzędnych 2000 m n.p.m.[9] Ciepłolubny[8][6]. Zamieszkuje lasy liściaste i mieszane (chętnie bukowe[6]) i ich pobrzeża, zarośla, winnice, sady[8][10][9], a wg części autorów także łąki, zbiorowiska kserotermiczne i wydmy[10]. Preferuje stanowiska wilgotniejsze niż wyszczerek żwawy[7]. Bytuje w ściółce, wśród opadłego listowia i mchów[11][10]. Najczęściej obserwowany jest u podstawy pojedynczo rosnących drzew. Szybko biega i lata. Osobniki dorosłe aktywne są od marca do czerwca i od sierpnia do października; stanowią stadium zimujące[9].
Gatunek pierwotnie palearktyczny o europejskim typie rozsiedlenia[5]. W Europie znany jest z Portugalii, Hiszpanii, Irlandii, Wielkiej Brytanii (Anglii i Walii[7]), Francji, Belgii, Holandii, Niemiec, Szwajcarii, Liechtensteinu, Austrii, Włoch, Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Mołdawii, Rumunii, Bułgarii, Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Serbii, Czarnogóry, Albanii, Macedonii Północnej, Grecji oraz europejskiej części Rosji. W Azji podawany jest z anatolijskiej części Turcji, Gruzji, Armenii, Azerbejdżanu i syberyjskiej części Rosji[2][3]. Ponadto zawleczony został do Ameryki Północnej, gdzie to odłowiono w 1975 roku pojedynczy okaz w Georgii[12][9]. Nie wiadomo jednak czy gatunek ten stworzył tam stabilną populację[9].
W środkowej części Europy w miarę przesuwania się ku północnemu wschodowi staje się coraz rzadszy[6]. W Bohemii jest rzadki i lokalny, na Morawach notowany rzadko, a na Słowacji obserwowany sporadycznie[8]. W Polsce w XX wieku jego wykazania bywały kwestionowane[11], jednak później potwierdzono jego występowanie na kilku stanowiskach w obrębie Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej i Pojezierza Pomorskiego[10][13]. Proponowano umieszczenie go w Polskiej czerwonej księdze zwierząt[10].
Przypisy
- ↑ John Curtis: British entomology; being illustrations and descriptions of the genera of insects found in Great Britain and Ireland; containing coloured figures from nature of the most rare and beautiful species, and in many instances of the plants upon which they are found. - Vol. VI. London: 1829, s. 254.
- 1 2 3 Y. Bousquet, A. Barsevskis, tribe Notiophilini Motschulsky, 1850, [w:] Ivan Löbl, Aleš Smetana (red.), Catalogue of Palaearctic Coleoptera. Volume I. Archostemata - Myxophaga - Adephaga, Stenstrup, Denmark: Apollo Books, 2003, s. 96-98, ISBN 87-88757-73-0.
- 1 2 Wolfgang Lorenz, Notiophilus rufipes Curtis, 1829 in: CarabCat, O. Bánki i inni red. [online], Catalogue of Life Checklist, 10 lipca 2025 [dostęp 2025-08-03].
- ↑ Arvids Barševskis. Gints Notiophilus Dumeril, 1806 (Col.: Carabidae) skrejvaboles Latvija. „Dabas Izpetes Vestis”. 1 (2), s. 1-13, 1994.
- 1 2 Arvīds Barševskis. Biogeography of the genus Notiophilus Dumeril, 1806 (Coleoptera: Carabidae). „Baltic Journal of Coleopterology”. 7 (1), 2007. ISSN 1407-8619.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Gattung Notiophilus Dumeril, 1806. [w:] Käfer Europas [on-line]. [dostęp 2025-08-02].
- 1 2 3 4 5 6 7 Carl H. Lindroth: Handbooks for the Identification of British Insects Vol. 4 Part 2. Coleoptera (Carabidae). Royal Entomological Society of London, 1974, s. 30–32.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Karel Hůrka: Carabidae of the Czech and Slovak Republics. Zlin: Kabourek, 1996, s. 63-66.
- 1 2 3 4 5 6 Terry L. Erwin: A Treatise on the Western Hemisphere Caraboidea (Coleoptera). Their classification, distribution, and ways of life. Volume I. Trachypachida, Carabidae - Nebriiformes 1. Sofia, Moskwa: Pensoft Publishers, 2007, s. 59. ISBN 978-954-642-298-9.
- 1 2 3 4 5 P. Sienkiewicz. Nowe stanowisko Notiophilus rufipes Curtis, 1829 (Coleoptera: Carabidae) w Polsce. „Wiadomości Entomologiczne”. 19 (1), s. 55, 2000.
- 1 2 Bolesław Burakowski, Maciej Mroczkowski, Janina Stefańska, Chrząszcze – Coleoptera. Biegaczowate – Carabidae, część 1, „Katalog Fauny Polski”, 2, 13, Warszawa: Instytut Zoologiczny Polskiej Akademii Nauk, 1973.
- ↑ Arvīds Barševskis. Notiophilus rufipes Curtis, 1829 (Coleoptera: Carabidae) - a new ground beetle species for North America. „Baltic Journal of Coleopterology”. 4 (1), s. 45-47, 2004.
- ↑ gatunek: Notiophilus rufipes J. Curtis, 1829. [w:] Biodiversity Map [on-line]. [dostęp 2025-08-03].