Nowe Centrum Łodzi

Nowe Centrum Łodzi (w skrócie NCŁ) – obszar Śródmieścia Łodzi, na terenie którego znajduje się dworzec Łódź Fabryczna oraz centrum kultury i nauki EC1 Łódź – Miasto Kultury, zlokalizowane w zrewitalizowanych budynkach pierwszej łódzkiej elektrowni przy ul.Targowej^[1].

Na przełomie 20. i 21. wieku w centrum Łodzi, na obszarze około 90 hektarów w rejonie dworca Łódź Fabryczna znajdowały się niewykorzystane tereny poprzemysłowe i kolejowe. Mimo bliskości ścisłego centrum miasta, obszar ten pozostawał słabo zagospodarowany. Jego głównymi punktami były dworzec kolejowy oraz zabytkowy budynek elektrowni łódzkiej. W 2005 roku te dwa obiekty stały się podstawą koncepcji Nowego Centrum Łodzi. Zakładano rewitalizację kompleksu EC1 i przekształcenie go w centrum kultury, a także gruntowną przebudowę dworca Łódź Fabryczna, w tym jego modernizację i przekształcenie z dworca czołowego w przelotowy^[2].

Celem budowy Nowego Centrum Łodzi było stworzenie nowej, wielofunkcyjnej przestrzeni miejskiej łączącej funkcje kulturalne, społeczne i rekreacyjne. Projekt zakładał wykreowanie atrakcyjnego fragmentu miasta, w którym rozwijane będą instytucje kultury (m.in. poprzez rewitalizację kompleksu EC1)^[3][4]. Inwestycja obejmowała także modernizację infrastruktury transportowej i budowę nowego, podziemnego dworca Łódź Fabryczna, stanowiącego kluczowy węzeł komunikacyjny oraz główny element reorganizacji układu urbanistycznego tej części miasta^[2][5].

Proces rewitalizacji terenu NCŁ rozpoczęto w 2007 roku. Założeniem było utworzenie miejskiego centrum, mającego łączyć biznes, handel, kulturę oraz transport^[6]. Program realizacji NCŁ powstał na mocy uchwały Rady Miejskiej w Łodzi z 28 sierpnia 2007 roku. Pierwotnie projekt obejmował teren zamknięty ulicami Tuwima – Sienkiewicza – Narutowicza – Kopcińskiego. 4 lipca 2012 roku został rozszerzony o kwartał Tuwima – Piotrkowska – Narutowicza – Sienkiewicza. Autorem pierwszej koncepcji zagospodarowania przestrzennego Nowego Centrum Łodzi był światowej sławy luksemburski urbanista Rob Krier, który w 2007 roku nakreślił podstawy planu z umiejscowieniem dworca Łódź Fabryczna, strefami funkcjonalnymi i siatką ulic. W oparciu o tę koncepcję powstał pierwszy Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego dla tego terenu.

Przestrzeń, uwolniona dzięki wprowadzeniu linii kolejowej i dworca Łódź Fabryczna pod ziemię, została zagospodarowana przez stworzenie nowego fragmentu miasta, który dotychczas był rozcięty torami kolejowymi i stacją. W latach 2007-2015 była to największa inwestycja tego typu realizowana w Europie Środkowej^[7][6].

W ramach budowy Nowego Centrum Łodzi, w latach 2011–2016, dworzec Łódź Fabryczna został poddany gruntownej przebudowie. Polegała ona na zlikwidowaniu istniejących dotychczas naziemnych budynków dworcowych oraz kilku kilometrów torów rozcinających miasto na dwie części i stworzeniu podziemnej stacji kolejowej, stanowiąc węzeł multimodalny łączący komunikację kolejową z miejską, samochodową, pieszą, oraz rowerową. Jednocześnie obszar dawnej trasy kolejowej został uwolniony do zagospodarowania.

Wybudowany w 19. wieku dworzec był zaprojektowany jako stacja czołowa; miał prostą, częściowo dwukondygnacyjną bryłę, rozbudowywaną i ujednolicaną w 20. wieku do formy trzykondygnacyjnej. Budynek był otoczony infrastrukturą magazynową i techniczną, a jego układ przestrzenny – z torami kończącymi się w centrum miasta – stanowił barierę urbanistyczną dzielącą tę część Łodzi.

Projekt nowego dworca powstał w 2012 roku. Jednym z założeń architektów było stworzenie projektu wspierającego transformację otoczenia. Decyzję o całkowitej przebudowie podjęto na początku 21. wieku; prace realizowano w latach 2011–2016. 19-wieczny budynek został całkowicie wyburzony – jego funkcje przejął nowy obiekt zaprojektowany jako podziemny węzeł multimodalny^[8]. Tory oraz perony przeniesiono kilka poziomów poniżej poziomu terenu. Część kolejowa znajduje się pod ziemią; nad nią zaprojektowano halę przykrytą przeszklonym dachem złożonym z paneli zapewniających dostęp światła dziennego^[9]. Architektura dworca nawiązuje do kontekstu historycznego poprzez wewnętrzne fasady wzorowane na elewacji XIX-wiecznego budynku^[10].

Tereny nad dworcem przeznaczono pod dalszą zabudowę, co było jednym z kluczowych celów inwestycji. Obecnie obiekt jest największym w Polsce i trzecim największym w Europie dworcem kolejowym^[11]. Ocenia się, że jest to najnowocześniejszy dworzec w Polsce^{[12][13][14][15]}. Projekt obejmował również stworzenie tunelu średnicowego pod miastem, prowadzącego do dworca Łódź Kaliska.

W pobliżu dworca Łódź Fabryczna znajduje się zespół budynków pierwszej łódzkiej elektrowni, której działanie zostało oficjalnie zakończone 1 stycznia 2000 roku^[16]. Współcześnie zespół budynków elektrowni jest znany jako kompleks EC1, siedziba instytucji EC1 Łódź – Miasto Kultury. Od 2010 roku budynki EC1 były systematycznie rewitalizowane i adaptowane do funkcji kulturalno-rozrywkowych. Celem wycenianej w 2015 roku na 274 miliony złotych (z czego 82,7 miliiony z funduszy Unii Europejskiej) rewitalizacji obiektu było utrzymanie wyjątkowego, poprzemysłowego charakteru tego obszaru przy jednoczesnym zaadaptowaniu go do nowych funkcji.

Centrum Nauki i Techniki EC1

EC1 Zachód jest siedzibą Centrum Nauki i Techniki EC1 w Łodzi. Główna część wystawy stałej CNiT jest poświęcona historii łódzkiej elektrowni; dodatkowo odwiedzający CNiT mogą odwiedzać wystawy poświęcone zagadnieniom z różnych dziedzin nauki, a także uczestniczyć w zajęciach prowadzonych w pracowniach naukowych. Wystawy stałe zostały zaprojektowane z wykorzystaniem interaktywnych urządzeń umożliwiających samodzielne przeprowadzanie doświadczeń i obserwacji. Zwiedzanie odbywa się według tematycznych kluczy ścieżkami: energetyczną („Przetwarzanie energii”), historii i cywilizacji, oraz „Mikroświat – Makroświat”. Motywem przewodnim jest proces powstawania i przetwarzania energii, przypominający historyczne przeznaczenie obiektu.

Narodowe Centrum Kultury Filmowej

Budynek EC1 Wschód jest obecnie siedzibą Narodowego Centrum Kultury Filmowej. NCKF to instytucja kultury, która pełni funkcję muzeum filmu polskiego, archiwum i centrum konferencyjnego; na terenie instytucji działają również kina. Misją NCKF jest upowszechnianie wiedzy o filmie i edukacja w dziedzinie filmu i kultury audiowizualnej. Ekspozycja stała Centrum jest największą w Polsce wystawą o krajowej kinematografii i prezentuje 120 lat historii polskiego filmu. NCKF udostępnia przestrzenie pod warsztaty, seminaria oraz twórcze projekty młodych artystów. W instytucji funkcjinuje m.in. teatr dźwięków umożliwiający nagrywanie i montowanie muzyki filmowej. W NCKF dostępne jest również planetarium, kino 3D, biblioteka, galeria i studia seminaryjno-konferencyjne^[17].

Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1

Budynek Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1 stanowił zaplecze techniczne dawnej elektrowni. W obrębie budynku znajdowały się instalacje chłodnicze i inne elementy techniczne. Pod koniec XX wieku, po zakończeniu działalności elektrowni, budynek pełnił funkcję siedziby Muzeum Bajki i fundacji Se-ma-for. Współcześnie obiekt został przekształcony w nowoczesną przestrzeń muzealną poświęconą komiksowi i narracjom interaktywnym. Zachowano kluczowe elementy dawnej architektury przemysłowej – szczególną rolę odgrywają charakterystyczne wieże chłodnicze, które służyły do odprowadzania ciepła i schładzania wody krążącej w systemie elektrowni^[18]. Zostały one zachowane jako historyczny element dziedzictwa przemysłowego obiektu^[19]. Ich wnętrza zaadaptowano na przestrzenie wystawowe na dwóch kondygnacjach budynku.

Hala Maszyn

Hala Maszyn EC1 jest jednym z najlepiej zachowanych i najbardziej reprezentacyjnych wnętrz dawnej Elektrowni Łódzkiej. Powstała w latach 1906–1907 i pełniła funkcję głównej hali, w której znajdowały się turbozespoły wytwarzające energię elektryczną dla rozwijającego się miasta. Obiekt reprezentuje architekturę przemysłową początku XX wieku, łącząc cechy secesji z wczesnym modernizmem; wyróżnia się stalową konstrukcją nośną, wysokim, otwartym wnętrzem oraz zachowanymi elementami historycznego wystroju, takimi jak ozdobna klatka schodowa, antresole, zegar i zachowana suwnica.

Po zakończeniu produkcji energii obiekt stał się jednym z najważniejszych elementów programu rewitalizacji kompleksu EC1. Obecnie Hala Maszyn pełni rolę wielofunkcyjnej przestrzeni kulturalnej i reprezentacyjnej. Dzięki powierzchni około 1330 m² i zachowaniu oryginalnych elementów wyposażenia, hala jest przystosowana do organizacji wydarzeń o charakterze kulturalnym, naukowym i konferencyjnym^[20].

Do Nowego Centrum Łodzi należy również Brama Miasta – dwa biurowce przy ulicy Kilińskiego 66, wybudowane w latach 2017-2020^[21]. Pierwotną koncepcję architektoniczną budynku przygotował Daniel Libeskind; projekt został później zmodyfikowany, lecz zachowano koncepcję dwóch wieżowców wyznaczających wyjście z okolic Dworca Fabrycznego w stronę centrum Łodzi^[22][23]. Budynki mają po 15 kondygnacji, a ich charakterystyczna elewacja wykonana z płyt cortenowych przypomina o przemysłowej historii miejsca^[24].

• Oficjalna strona Nowego Centrum Łodzi. ncl.uml.lodz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-24)].
• Założenia projektu Nowego Centrum Łodzi na stronie Urzędu Miasta Łodzi. uml.lodz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-03-28)].
• EC1 – Miasto kultury. Artykuł o Nowym Centrum Łodzi. ec1lodz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-06)].