Opowiadanie

Opowiadanie

Opowiadanie – krótki utwór literacki o prostej akcji, niewielkich rozmiarach, najczęściej jednowątkowej fabule, pisany prozą (epika). Jeden z podstawowych gatunków literackich.

Należy rozróżnić, w kontekście literaturoznawczym, pojęcie opowiadania jako podstawowej formy wypowiedzi narracyjnej, opowiadanie jako pojęcie gatunku epickiego[1].

Opowiadanie jako wypowiedź narracyjna

Jest to podstawowa forma wypowiedzi narracyjnej, prezentująca narastanie w czasie toku zdarzeń, opozycyjna wobec drugiej podstawowej formy tej wypowiedzi – opisu[1].

Opowiadanie jako gatunek epicki

Historia

Gatunek krótkich form literackich ma początki w tradycji przekazu słownego[2], a formie pisanej sięga początków literatury – starożytnej literatury bliskowschodniej (np. Baśnie tysiąca i jednej nocy; fragmenty Biblii, np. Księgę Rut) i grecko-rzymskiej (np. twórczość pisarzy takich jak Ferekydes, Herodot, Lukian, Plutarch, Tukidydes; anegdoty, podania i mity greckie)[1][2][3]. Popularny był m.in. w Jonii (położonej w Azji Mniejszej), jednak rozwinęli go i upowszechnili Grecy, którzy przejmowali wiele wątków z tradycji kultury wschodniej, ubierając je później w greckie realia. Utwory te opowiadały głównie o przygodach i przeżyciach miłosnych. Klasyczny przykład takich form z okresu starożytnej Grecji to Milesiaka Arystyda z Miletu[3].

W XIX wieku wzrosła popularność opowiadań, w tym jej wariantu – sformalizowanej noweli[1][2]. W XX wieku opowiadania stały się o wiele popularniejsze od nowel[1]. Znaczący okres wzrostu popularności opowiadań to okres międzywojenny[2].

Charakterystyka

Opowiadanie jest krótkim, epickim utworem literackim o prostej akcji, niewielkich rozmiarach, najczęściej jednowątkowej fabule, pisany prozą[1][4][2]. Opowiadanie ma zwykle jednowątkową fabułę[4], a według Teresy Cieślikowskiej, do jego charakterystycznych elementów można zaliczyć także mocno eksponowaną pozycję narratora (dominacja podmiotu opowiadającego nad przedmiotem opowieści), a także dygresyjne ujęcia subiektywnie przedstawionych zdarzeń tworzących luźny ciąg zdarzeniowy[2].

Typologia opowiadań

Stanisław Sierotwiński w swoim Słowniku terminów literackich do specyficznych rodzajów opowiadań zaliczył obrazek („krótkie opowiadanie, nowelka przedstawiająca plastycznie drobny wycinek rzeczywistości”[5]); powiastkę („krótkie opowiadanie o zdarzeniu prawdziwym lub zmyślonym, prozaiczne lub wierszowane”, przykład: Panna Guzdralska Niemcewicza; specyficznym podgatunkiem powiastki są powiastki filozoficzne[6]) i szkic („utwór literacki, który porusza temat ogólnie i nie wyczerpuje go”[7])[4]. Jako rodzaj opowiadania opisał też humoreskę („krótkie, dowcipne opowiadanie”[8]). Wyróżnił też opowiadanie unaoczniające („rodzaj opowiadania o szczególnej plastyce, bezpośredniości i dynamice, najczęściej posługujące się czasem teraźniejszym dla przedstawienia wydarzeń przeszłych”)[4].

Janusz Sławiński i Michał Głowiński w swoim Słowniku terminów literackich jako rodzaje opowiadania wymienili następujące gatunki literackie: anegdota, apolog, conte dévot, descriptio, dyskurs, dykteryjka, exemplum, facecja, gadka, humoreska, obrazek, powiastka, récit[9]. Powiązanym pojęciem jest także szkic nowelistyczny (nowela, nie spełniających formalnych wymogów tego gatunku)[10].

Teresa Cieślikowska za pokrewne opowiadaniu historyczne gatunki literackie uznała pojęcia takie jak saga, bylina, gawęda i obrazek; za powiązane uznała także m.in. gatunki takie jak poemat prozą i proza poetycka. Natomiast rozróżniając współczesne (XX-wieczne) opowiadania, wymieniła następujące rodzaje[2]:

  • ciągi nie wydarzeń, ale analiz i refleksji przerywane epizodami, gdzie narrator staje się bohaterem opowiadania; w odróżnieniu od tradycyjnej formy opowiadania, gdzie refleksja może przerywać fabułę zdarzeń, tu tok refleksji jest przerywany wydarzeniami, np. Ewald Tragy Rainera Rilkego, Erostratus Jeana-Paula Sartre’a, Spotkania ze sobą François Carco;
  • opowiadania powstałe z rozbicia struktury nowelistycznej dla przeprowadzenia analiz w toku fabuły, np. Sny Marii Dunin Karola Irzykowskiego, Straszny czwartek w domu pastora Karola Ludwika Konińskiego, Letnia nowela Stefana Zweiga;
  • długie reportaże albo zmetaforyzowane opisy przeszłości – forma, która pojawiła się podczas II wojny światowej, np. Piekło Treblinki Wasilija Grossmana;
  • zrytmizowane narracje poetyckie, nawiązujące do romantycznej prozy poetyckiej, m.in. poetyckie anegdoty, np. Heretyk i s-ka Guillaume’a Apollinaire’a;
  • narracje toku świadomości podmiotu poza kategorią czasu, w nich zwykle teraźniejszość trwa wciąż lub użyte są podobne efekty[a].
  • prezentacje refleksji oparte na powiązaniu materiału historyczno-kulturowym i różnych form i konwencji podawczych i motywacyjnych, np. Prokurator Judei (Le Procurateur de Judée) Anatole’a France’a, Między lampą i świtem, Rozmowa z cieniem, Godzina śródziemnomorska Jana Parandowskiego, Po tamtej stronie (Beyond) Williama Faulknera[2]

Rodzaje opowiadań ze względu na odtwórczość historii

Można wyróżnić 2 rodzaje opowiadań ze względu na unikalność opowiadanej historii[11]:

  • opowiadanie twórcze - autor prezentuje w nim własną, autorską historię, tworzy bohaterów, akcję, a cała koncepcja i pomysł na opowiadanie wynika z jego kreatywności,
  • opowiadanie odtwórcze - polega na przedstawieniu historii z innego dzieła, opisaniu jej własnymi słowami. Często jest wykorzystywane jako rodzaj ćwiczenia, krótkiej formy wypowiedzi np. w szkole. Służy także do sprawdzenia znajomości lektury[12].

Opowiadanie a nowela

Pojęcia noweli i opowiadania bywają niekiedy używane jako synonimy, nawet w pracach literaturoznawczych, z powodu nieostrych granic gatunkowych (zwrócili na to uwagę m.in. Stanisław Żak i Teresa Cieślikowska)[2][13]. Powodem tego jest różnorodność odmian tych form, nieraz zachodzących na siebie i przez to trudnych do rozgraniczenia[2]. Istnieją także utwory opisywanie jako "nowele przechodzące w opowiadanie" (np. Doktor Piotr Stefana Żeromskiego)[14].

Opowiadanie ma wiele podobieństw do noweli; w tym podobną wielkość[1]. Różnice między opowiadaniem a nowelą mniej dotyczą długości a bardziej, sposób konstrukcji[15]. Opowiadanie różni się od noweli luźną, mniej zwartą konstrukcją i brakiem obowiązujących w niej rygorów strukturalnych[1][13][16][14]. Opowiadania, w odróżnieniu od noweli, mogą mieć bardziej epizodyczną fabułę, częściej zawierają dygresję, opisy, refleksje; częściej jest w nich także położony nacisk na osobę narratora[1].

Według Stanisława Sierotwińskiego, opowiadanie od noweli odróżnia „większa rozlewność i dowolność kompozycji”. Za utwory dłuższe od opowiadania zaliczył, po kolei, opowieść i powieść[4].

Według niemieckiego literaturoznawcy, Karla Konrada Polheima, „nowela jest bardziej artystycznym opowiadaniem”[13].

Uwagi

  1. ↑ Tu Cieślikowska nie podała przykładów utworów, tylko reprezentatywnych twórców (Beckett, Faulkner, Andrzejewski)

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Janusz Sławiński, Opowiadanie, [w:] Michał Głowiński, Janusz Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Wyd. 2., poszerzone i popr, Vademecum polonisty, Wrocław: Zakład Narowdowy im. Ossolińskich, 1988, s. 329, ISBN 978-83-04-01787-0 [dostęp 2024-12-30].
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Teresa Cieślikowska, Opowiadanie, [w:] Grzegorz Gazda, Słownik rodzajów i gatunków literackich: nowe wydanie, wyd. 2, Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN, 2012, s. 668-670, ISBN 978-83-01-17241-1 [dostęp 2025-01-27].
  3. 1 2 Janusz Sławiński, Nowela, [w:] Michał Głowiński, Janusz Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Wyd. 2., poszerzone i popr, Vademecum polonisty, Wrocław: Zakład Narowdowy im. Ossolińskich, 1988, s. 316–317, ISBN 978-83-04-01787-0 [dostęp 2024-12-30].
  4. 1 2 3 4 5 Stanisław Sierotwiński, Słownik terminów literackich: teoria i nauki pomocnicze literatury, Wyd. 4, Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1986, s. 164, ISBN 978-83-04-01914-0 [dostęp 2024-12-30].
  5. ↑ Stanisław Sierotwiński, Słownik terminów literackich: teoria i nauki pomocnicze literatury, Wyd. 4, Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1986, s. 159, ISBN 978-83-04-01914-0 [dostęp 2024-12-30].
  6. ↑ Stanisław Sierotwiński, Słownik terminów literackich: teoria i nauki pomocnicze literatury, Wyd. 4, Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1986, s. 186, ISBN 978-83-04-01914-0 [dostęp 2024-12-30].
  7. ↑ Stanisław Sierotwiński, Słownik terminów literackich: teoria i nauki pomocnicze literatury, Wyd. 4, Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1986, s. 253, ISBN 978-83-04-01914-0 [dostęp 2024-12-30].
  8. ↑ Stanisław Sierotwiński, Słownik terminów literackich: teoria i nauki pomocnicze literatury, Wyd. 4, Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1986, s. 95, ISBN 978-83-04-01914-0 [dostęp 2024-12-30].
  9. ↑ Michał Głowiński, Janusz Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Wyd. 2., poszerzone i popr, Vademecum polonisty, Wrocław: Zakład Narowdowy im. Ossolińskich, 1988, s. 30, 37, 77, 89, 104–105, 134, 136, 160, 187, 320, 379, 425, ISBN 978-83-04-01787-0 [dostęp 2024-12-30].
  10. ↑ Janusz Sławiński, Szkic nowelistyczny, [w:] Michał Głowiński, Janusz Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Wyd. 2., poszerzone i popr, Vademecum polonisty, Wrocław: Zakład Narowdowy im. Ossolińskich, 1988, s. 511, ISBN 978-83-04-01787-0 [dostęp 2024-12-30].
  11. ↑ Joanna Bagrij, Jak napisać opowiadanie twórcze? Plan, schemat, elementy, struktura, rozpoczęcie i zakończenie pisania opowiadania [online], Born to create, 12 stycznia 2026 [dostęp 2026-02-17].
  12. ↑ Piszemy opowiadanie odtwórcze - zpe.gov.pl [online], zpe.gov.pl [dostęp 2026-02-17].
  13. 1 2 3 Adriana Bogusława Pogoda-Kołodziejak, Zakon Krzyżacki w literaturze polskiej i niemieckiej XIX i pierwszej połowy XX wieku, Uniwersytet Warszawski. Wydział Neofilologii. Instytut Germanistyki, 2011, s. 43–46 [dostęp 2024-12-30].
  14. 1 2 Teresa Cieślikowska, Nowela, [w:] Grzegorz Gazda, Słownik rodzajów i gatunków literackich: nowe wydanie, wyd. 2, Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN, 2012, s. 629-633, ISBN 978-83-01-17241-1 [dostęp 2025-01-27].
  15. ↑ Bogna Jankowska, Cechy strukturalne noweli i opowiadania [online], profesor.pl [dostęp 2024-12-30].
  16. ↑ opowiadanie, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2024-12-30].

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.