Ortostat

Ortostat (gr. ὀρθοστάτης orthostates – prostostojący) – w architekturze starożytnej prostokątna płyta kamienna, zwykle pokryta dekoracją reliefową, służąca do wzmocnienia i zdobienia dolnej partii ścian oraz cokołów monumentalnych budowli^[1][2].

Ortostaty były charakterystyczne dla sztuki hetyckiej stosowane jako element zewnętrznego wystroju bram, pałaców i świątyń. W XI-VIII wieku p.n.e. rozpowszechnione zwłaszcza w północnej Syrii, skąd w IX-VII w. p.n.e. zostały zapożyczone przez Asyryjczyków, którzy odpowiednio zmienili ich postać i zastosowanie. W ich budownictwie używano większych ortostatów jako dekorowanej reliefowo okładziny dolnej partii ścian w pomieszczeniach pałacowych, często z inskrypcjami w piśmie klinowym^[3].

W architekturze greckiej nazwę tę odnoszono w szczególności do dolnej części ścian naosu, wykonanej z dużych bloków kamiennych. Dolną część ortostatu zdobiono profilowaniem podobnym do torusów i trochilusów stosowanych w bazach kolumn. Ortostat stosowany już w budownictwie wczesnogreckim (w którym niższe partie świątyń budowano z kamienia, a wyższe z cegły suszonej na słońcu), wywodzi się z kręgu sztuki Azji Mniejszej, gdzie stosowali go już Hetyci jako dekoracje ścian budowli w postaci czworobocznych kamiennych płyt zdobionych reliefami.

Termin ten, uogólniony do opisu architektury różnych kultur, obecnie używany jest szerzej dla określenia innych kamieni pionowych, również wolno stojących, takich jak stele czy menhiry^[3].