Palamedes
| królewicz z Eubei | |
 Palamedes – renesansowa rycina francuska (1553) | |
| Występowanie | |
|---|---|
| Rodzina | |
| Ojciec | |
| Matka |
Klimene lub Filira lub Hezjone |
| Rodzeństwo |
Ojaks |
Palamedes (gr. Παλαμήδης) – syn Naupliosa, króla Eubei i Klimeny, córki Katreusa (bądź Atreusa), władcy Krety (według innych wersji jego matką była Filira lub Hezjone), brat Ojaksa[1]. Uczeń centaura Chirona wyróżniający się niezwykłą przenikliwością i roztropnością.
Znany z cyklu późniejszych podań "trojańskich", łączących go z głównymi postaciami homeryckiego eposu. Odznaczając się przebiegłością odkrył podstęp Odyseusza broniącego się przed udziałem w wyprawie na Troję i udającego obłąkanego; po zręcznym zdemaskowaniu król Itaki przysiągł mu zemstę. Podczas wojny trojańskiej dodatkowo padł ofiarą niechęci Agamemnona i innych wodzów Achajów, zazdroszczących mu sławy. Odyseusz doprowadził go do zguby, podrzucając mu pieniądze (złoto) i rzekome pismo od Priama, tj. oskarżając o zdradę, zaś Agamemnon wydał wyrok śmierci wykonany przez całą armię[2]. Wedle innych wersji Odys i Diomedes utopili go podczas połowu ryb, bądź też zwabili do studni z rzekomo ukrytym skarbem i tam pogrzebali go zarzucając kamieniami.
Nigdzie nie wymieniony w Iliadzie Palamedes należy do postaci mitologicznych z kręgu trojańskiego stworzonych w poematach cyklicznych już po powstaniu eposu homeryckiego (przede wszystkim w Cypria pochodzących z VIII w. p.n.e.). Spopularyzowany został przez późniejszych mitografów, sofistów i tragików. Przez starożytnych Greków uważany był za wynalazcę miar i wag, monet i umiejętności obliczania (m.in. miesięcy), gry w kości i warcaby[3], stopni wojskowych, a nawet latarni morskiej, oraz za poetę. Hyginus wymienia go jako wynalazcę 4 względnie 11 dodatkowych liter dla spółgłosek alfabetu greckiego[4]. Według Pauzaniasza figurował na stworzonym przez Polignota z Tazos obrazie przedstawiającym go grającego z Tersytesem w kości. Scenę tę (być może kopiowaną) napotyka się również w greckim malarstwie wazowym. Na eolskim wybrzeżu Azji Mniejszej, naprzeciw wyspy Lesbos miała znajdować się jego świątynia z posągiem[5].
Był tytułowym bohaterem zaginionych tragedii Sofoklesa, Eurypidesa i zapewne Ajschylosa. W literaturze starogreckiej choć wspomniany w dialogu Platona Obrona Sokratesa, bardziej znany jest z apologetycznej mowy sofisty Gorgiasza z Leontinoi zatytułowanej Obrona Palamedesa. Apollodoros Ateńczyk podaje wiadomości o jego rodzicach i pochodzeniu. W twórczości Rzymian upamiętniony zarówno przez Owidiusza w Przemianach[6], jak i w Eneidzie (II, 82) przez Wergiliusza, przypominającego jego rolę w wojnie trojańskiej.
W sztuce nowożytnej zapewne najbardziej znany z klasycystycznej rzeźby Antonio Canovy, powielanej później w kopiach. W malarstwie Giovanni Tiepolo na jednym ze swych mitologicznych płócien przedstawił scenę podstępu Palamedesa wobec Odysa[7]. Od jego imienia nosi nazwę górujące nad Nauplion (Argolida) wzgórze Palamidi wraz z twierdzą.
Przypisy
- ↑ Niektóre źródła podają też imię drugiego brata – Nauzymedonta (np. A. i M. Calderini, Dizionario di antichitá grece e romane, Milano 1960, s. 604).
- ↑ Wersję tę przekazuje Hyginus (Fabulae 105).
- ↑ Właściwie była to gra petteia (lub pessoi) przypominająca dzisiejsze warcaby.
- ↑ Por. Fabulae 277.
- ↑ Friedrich Lübker's Reallexikon des classischen Alterthums, Leipzig 1882, s. 847.
- ↑ Stamtąd pochodzi słynne zdanie: „Opłakuję cię prawdo, albowiem umarłaś przede mną” (13, 56n).
- ↑ Словарь античности, Moсҝва 1989, s. 406.
Bibliografia
- Lucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław-Warszawa-Kraków: Ossolineum, 2008
- Karl Kerényi: Mitologia Greków. Warszawa: Wydawnictwo KR, 2002
- The Oxford Classical Dictionary. Oxford: Clarendon Press, 1961
Linki zewnętrzne
- Alena Trckova-Flamee, Palamedes, w: Encyclopedia Mythica. pantheon.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-11-06)]. (ang.). [dostęp 2014-11-05]
- Greek Mythology Link (Carlos Parada) (ang.) [dostęp 2014-12-06]