Panaeolus
 Kołpaczek mierzwiowy (Panaeolus papilionaceus) | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Typ | |
| Klasa | |
| Rząd | |
| Rodzina | |
| Rodzaj |
kołpaczek |
| Nazwa systematyczna | |
| Galeropsidaceae (Fr.) Quél. Mém. Soc. Émul. Montbéliard, Sér. 2 5: 151 (1872) | |
Panaeolus (Fr.) Quél. (kołpaczek) – rodzaj grzybów należący do rodziny hełmiaczkowatych (Galeropsidaceae)[1].
Charakterystyka
Grzyby saprotroficzne wytwarzające owocniki zbudowane z kapelusza o blaszkowym hymenoforze i trzonu. Kapelusze mają pokrój paraboliczny, stożkowaty, dzwonkowaty lub półkulisty i przeważnie są higrofaniczne, pokryte komórkową, najczęściej suchą skórką. Blaszki po dojrzeniu mają czarniawe, nieregularne zabarwienie spowodowane niejednoczesnym dojrzewaniem zarodników. trama blaszek regularna. U niektórych gatunków na trzonach wstępuje pierścień. Zarodniki kołpaczków są spłaszczone, nieco kanciaste, o przeważnie gładkiej powierzchni (u niektórych gatunków szorstkie), z porą rostkową, a ich wysyp jest czarny. Grzyby z tego rodzaju rozwijają się na substratach bogatych w związki azotowe, czasami bezpośrednio na odchodach zwierząt hodowlanych[2][3].
Większość gatunków Panaeolus to grzyby halucynogenne[4].
Systematyka i nazewnictwo
Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Galeropsidaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].
W 1849 r. Elias Fries utworzył podrodzaj Agaricus subgen. Panaeolus, w 1872 r. Lucien Quélet nadał mu rangę rodzaju Panaeolus[1]. Synonimy[5]:
- Agaricus subgen. Panaeolus Fr. 1849
- Agaricus trib. Coprinarius Fr. 1821
- Anellaria P. Karst. 1879
- Campanularius Roussel 1806
- Chalymmota P. Karst. 1879
- Conocybe subgen. Cyttarophyllum R. Heim 1931
- Copelandia Bres. 1912
- Coprinarius (Fr.) P. Kumm. 1871
- Cyttarophyllum (R. Heim) Singer 1936
- Galeropsis Velen. 1930
- Psammomyces Lebedeva 1932
- Panaeolus alcis M.M. Moser 1984 – kołpaczek łosiowy
- Panaeolus antillarum (Fr.) Dennis 1961 – kołpaczek antylski
- Panaeolus ater (J.E. Lange) Kühner & Romagn. 1953– kołpaczek czarniawy
- Panaeolus cinctulus (Bolton) Sacc. 1887 – kołpaczek pośredni
- Panaeolus fimicola (Pers.) Gillet 1878 – kołpaczek ciemnoszary
- Panaeolus leucophanes (Berk. & Broome) Sacc. 1887
- Panaeolus olivaceus F.H. Møller 1945 – kołpaczek oliwkowy
- Panaeolus papilionaceus (Bull.) Quél. 1872 – kołpaczek mierzwiowy
- Panaeolus reticulatus Overh. 1916
- Panaeolus rickenii Hora 1960[6]
- Panaeolus semiovatus (Sowerby) S. Lundell & Nannf. 1938 – kołpaczek półjajowaty, k. blady[7]
- Panaeolus subbalteatus (Berk. & Broome) Sacc. 1887 – kołpaczek ciemnobrzegi
- Panaeolus subfirmus P. Karst. 1889 – kołpaczek okazały
Nazwy naukowe na podstawie Index Fungorum[1]. Wykaz gatunków i nazwy polskie według Władysława Wojewody[8] i innych[9][10][11].
Przypisy
- 1 2 3 4 Index Fungorum [online] [dostęp 2026-05-14].
- ↑ E. Gerhardt, Grzyby – wielki ilustrowany przewodnik, Warszawa: Klub dla Ciebie – Bauer-Weltbild Media, 2006, ISBN 83-7404-513-2.
- ↑ Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda, Grzyby i ich oznaczanie, Warszawa: PWRiL, 1985, s. 12, 378–379, ISBN 83-09-00714-0.
- ↑ Steven Hayden Pollock, M.D., M.S., Psilocybinowy miketyzm ze szczególnym odniesieniem do Panaeolus, „Journal of Psychedelic Drugs”, 8 (1), 1976 [dostęp 2026-05-14] (ang.).
- ↑ Species Fungorum [online] [dostęp 2026-05-14].
- ↑ W. Wojewoda nie podał polskiej nazwy, traktując ten gatunek jako synonim Panaeolus acuminatus, jednak według Index Fungorum jest to odrębny gatunek.
- ↑ W. Wojewoda podał nazwę dla synonimu P. fimiputris (Bull.: Fr.) Quel.
- ↑ Władysław Wojewoda, Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 485–488, ISBN 83-89648-09-1.
- ↑ Grzyby makroskopijne Polski w literaturze mikologicznej [online], grzyby.pl [dostęp 2026-05-14] (pol.).
- ↑ Panaeolus (kołpaczek) [online], grzyby.pl [dostęp 2026-05-14].
- ↑ Rekomendacja nr 6 (2025) Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego [online], 31 grudnia 2025 [dostęp 2026-05-21] (pol.).