Pentametr jambiczny

Pentametr jambiczny (gr. πεντάμετρος ἴαμβος) – rodzaj metrum w poezji, w którym każdy wers zbudowany jest z pięciu stóp składających się z dwóch sylab – krótkiej i długiej (w metryce antycznej) lub nieakcentowanej i akcentowanej (w językach bez iloczasu). W tradycyjnym zapisie przedstawia się go następująco:

albo:

sSsSsSsSsS

Pentametr jambiczny stosowany był między innymi w klasycznej poezji angielskiej. Przykładem pentametru jambicznego w literaturze polskiej jest wiersz Marii Konopnickiej Gdzie jest mój dom.

Gdzie jest mój dom? czy tam, gdzie marzeń roje

Budują świat z mgły ułud, z pieśni czaru;

Gdzie lube sny kołyszą serce moje,

Gdzie poi mnie szumiący zdrój nektaru?

Czy tam, gdzie czyn w żelaznej ma prawicy

Pochodnię zórz i wieków ciężkie wagi...

I świeci w dzień ogniskiem swej źrenicy,

A w ciemną noc dobywa miecz swój nagi?

Pentametr jambiczny jest najbardziej wyrazisty w przypadku zastosowania średniówki męskiej: sSsS||sSsSsSs. Użycie takiej średniówki można zaobserwować powyżej u Konopnickiej, jak też u Krzysztofa Kamila Baczyńskiego w wierszu Sny (II).

Dziewczyna śpiąc odrzuca ręce w górę,

w sąsiedni sen, który się o nią otarł,

a nad nią drżą ciągnące długim sznurem

zjeżone kły - jak ciche myśli kota.

Jako pierwszy eksperymentował z pentametrem jambicznym Juliusz Słowacki, próbując przybliżyć polski wiersz dramatyczny do angielskiego blank verse'u^[1].

O! Święta ziemio polska! Arko ludu!

Jak zajrzeć tylko myślą, krew się lała.

W przeszłości słychać dźwięk tej harfy cudu,

Co wężom dała łzy i serca dała.

Słuchajcież wy! Gdy ognie zaczną buchać,

Jeżeli harfy jęk przyleci z dala,

Będziecież wy jak węże stać i słuchać?

Będziecież wy jak morska czekać fala,

Aż ścichnie pieśń i krew oziębnie znowu

I znów się staną z was pełznące węże?

Aż rzucą was do mogilnego rowu,

Gdzie z zimnych jak wy serc się hańba lęże?

Już czas wam wstać!

Już czas wam wstać i bić i truć oręże.

(Lilla Weneda)

Również Mieczysław Hertz zastosował pentametr jambiczny w utworze dramatycznym Ananke^[2]. Czysty pentametr jambiczny, akatalektyczny, z rymami męskimi, Jan Kasprowicz zastosował w przekładzie wiersza Roberta Browninga Spotkanie w nocy:

Szara głąb morza, długi, ciemny ląd:

Ogromny, żółty półksiężyca róg;

Nagły, syczący, nieprzytomny tan

Zbudzonych ze snu kędzierzawych pian -

Lotne me czółno szybki toczy łuk,

W piasku wilgotnym zgasł już jego prąd.

Potem ćwierć mili jeszcze brzegiem, wzdłuż:

Trzy jeszcze pola pod najbliższy dach;

Potem w okienko, stuk, stuk, ostry trzask

I niebieskawy wraz siarczyka blask,

Głos, który radość tłumiła i strach -

I dwa wzajemnie biją serca już...^[3]

Jambicznym pięciostopowcem jest też wiersz Czesława Miłosza zaczynający się od słów: Ty silna noc. Do ciebie nie dosięga/ ni płomień ust, ni chmur przejrzystych cień. Klarownych jambicznych pięciostopowców jest w literaturze polskiej stosunkowo mało w porównaniu z sylabicznym jedenastozgłoskowcem i innymi formatami jambicznymi. O wiele częstsze są czterostopowce i trójstopowce, jak u A. Mickiewicza "Do B... Z...":

Słowiczku mój! a leć, a piej!

Na pożegnanie piej

Wylanym łzom, spełnionym snom,

Skończonej piosnce twej!

Słowiczku mój! twe pióra zzuj,

Sokole skrzydła weź,

I w ostrzu szpon, zołoto-stron

Dawidzki hymn tu nieś!

Bo wyszedł głos, i padł już los,

I tajne brzemię lat

Wydało płód! i stał się cud!

I rozraduje świat.

Pentametr jambiczny jest podstawowym formatem wiersza poezji angielskiej^[4], gdzie występuje zarówno w postaci rymowanej, jak i bezrymowej (blank verse)^[5]. W literaturze angielskiej pentametr jambiczny z reguły buduje strofy kunsztowne jak sekstyna, strofa królewska czy oktawa. Nierymowany pentametr jambiczny wprowadził do poezji angielskiej w szesnastym wieku Henry Howard, earl Surrey w tłumaczeniu fragmentów Eneidy Wergiliusza^[6]. W dramacie stosowali go autorzy elżbietańscy, w tym Thomas Kyd (Tragedia hiszpańska) i William Szekspir (Hamlet), a w epice John Milton (Raj utracony) i Robert Browning (Pierścień i księga). Pentametr jambiczny był też podstawowym rodzajem wiersza w poezji czeskiej drugiej połowy XIX wieku^[7]. Przykładem jego użycia jest wiersz Jaroslava Vrchlickiego Odpověď.

Nemysli na ty, kterým podal’s pít

a kteří do tvé naplivali číše,

všech srdce s tvým přec v souhlas nemůž’ bít,

týž hvozd, jenž jedněm v dumy úkoj dýše,

zas dráždí jiné, snět mu urazit;

ty’s třeba mechem jeho kráčel tiše,

co jiný prchal. Však nad cizím plesem

a cizí zlobou les dál zůstal lesem.

• jamb
• pentametr daktyliczny

• Morris Halle,Samuel Jay Keyser: Teoria metru. bazhum.muzhp.pl, 1974. [dostęp 2017-11-24]. (pol.).