Petro Chamczuk
 W mundurze Armii Czerwonej | |
 porucznik | |
| Data i miejsce urodzenia |
26 lipca 1919 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
21 stycznia 1947 lub listopad 1948 |
| Przebieg służby | |
| Lata służby |
1940–1947 |
| Formacja | |
| Stanowiska |
dowódca sotni „Siry Wowky”, dowódca kurenia |
| Główne wojny i bitwy | |
| Odznaczenia | |
 | |
Petro Mychajłowycz Chamczuk, ps. Bystryj (ukr. Петро Михайлович Хамчук, ur. 26 lipca 1919 we wsi Czarnokońce Wielkie[1], zm. 21 stycznia 1947 w chutorze Dibrowa pod Koropcem lub w chutorze Werbka w listopadzie 1948[2]) – ukraiński działacz nacjonalistyczny, członek Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, dowódca sotni Ukraińskiej Powstańczej Armii „Siry Wowky” („Szare Wilki”). Odpowiedzialny za szereg zbrodni na polskiej ludności cywilnej w latach 1944–1945.
Życiorys
Urodził się w 1919 roku w Czarnokońcach Wielkich (obecnie obwód tarnopolski, Ukraina). Od młodości zaangażowany w działalność nacjonalistyczną. W 1940 roku został powołany do Armii Czerwonej. Ze względu na sprawność fizyczną i poziom wykształcenia został skierowany do szkoły oficerskiej w Mariupolu. W 1941 roku, po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej, został wysłany na front, gdzie dostał się do niemieckiej niewoli. W latach 1941–1943 służył w niemieckim Schutzmannschafcie na Białorusi. Jednostki te zostały wysłane do walki z sowiecką partyzantką[1].
W 1943 roku zdezerterował ze służby niemieckiej i uciekł do lasu, gdzie wstąpił w szeregi UPA. Od listopada 1943 roku dowodził sotnią o nazwie „Siry Wowky” („Szare Wilki”), działającej w rejonie Buczacza[3]. W sierpniu 1944 pod jego komendą znajdował się już oddział wielkości kurenia[4].
Zbrodnie
Chamczuk i jego kureń działali w ramach szerzej zakrojonej kampanii czystek etnicznych przeciwko ludności polskiej:
- Taurów (9/10 sierpnia 1944) - zabito 9 Polaków i 4 Ukraińców[4]
- Panowice (15/16 sierpnia 1944) - spalono 34 domy, zginęło 18 Polaków[5]
- Hnilcze (19/20 sierpnia 1944) - wieś została ograbiona i spalona. Ludność polska schroniła się w lesie. Po tym napadzie 400 polskich rodzin z Hnilcza, Nosowa i Panowic uciekło do Podhajec[5][6]
- Karpaczów (początek grudnia 1944 lub wcześniej) - zamordowanie 11 polskich rodzin podczas rajdu na Bukowinę[7]
- Zbrodnia w Toustobabach (22 grudnia 1944) - napad na wieś Toustobaby i zamordowanie co najmniej 73 Polaków (tylko 3 zginęło w walce)[8]
- Zbrodnia w Zawadówce (22 grudnia 1944) - zabito około 50 Polaków[8]
- Korżowa (22 grudnia 1944) - zginęło co najmniej 11 Polaków[8]
- Zbrodnia w Czerwonogrodzie (2/3 lutego 1945) – śmierć co najmniej 55 osób, w tym 2 zakonnic w klasztorze w Nyrkowie[1].
- Zbrodnia w Baryszu (5/6 lutego 1945) - wymordowanie ponad 100 Polaków we wsi Barysz[9]
- Zbrodnia w Zalesiu Koropieckim (7 lutego 1945) - po zajęciu wsi upowcy spalili w suszarni tytoniu około 60-70 Polaków[10].
- Zbrodnia w Puźnikach (12–13 lutego 1945) – zamordowano od 50 do 130 osób. Wieś została spalona[1][11].
Śmierć
Zginął w starciu z oddziałem NKWD, według dwóch wersji: 21 stycznia 1947 roku w chutorze Dibrowa pod Koropcem lub w chutorze Werbka pod Koropcem w listopadzie 1948 roku[2].
12 czerwca 1994 roku jego szczątki zostały ekshumowane i przeniesione na cmentarz w rodzinnej miejscowości, Czarnokońcach Wielkich[2].
Odbiór postaci
W Polsce Chamczuk uważany jest za zbrodniarza wojennego odpowiedzialnego za ludobójstwo na ludności cywilnej. W części środowisk ukraińskich postrzegany jest natomiast jako bohater walki niepodległościowej[1].
W 2014 roku w Czortkowie postawiono pomnik ku jego czci[1], przy którym regularnie odbywają się uroczystości patriotyczne[12].
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 Zbrodnia w Puźnikach. Jak do niej doszło i co wiadomo o sprawcach. dzieje.pl. [dostęp 2025-05-23].
- 1 2 3 Хамчук Петро Михайлович. W: Н. Мизак, І. Олещук, М. Ханас: Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т.. Г. Яворський i in. (red.). T. 3. Тернопіль: Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2008, s. 540. ISBN 978-966-528-279-2. (ukr.).
- ↑ Telewizja Polska S.A: Puźniki. Zbiorowa mogiła pomordowanych przez UPA Polaków. rzeszow.tvp.pl. [dostęp 2025-05-22].
- 1 2 Markowski 2023 ↓, s. 302.
- 1 2 Markowski 2023 ↓, s. 303.
- ↑ Hryciuk 2005 ↓, s. 309.
- ↑ Markowski 2025 ↓, s. 206.
- 1 2 3 Markowski 2023 ↓, s. 335.
- ↑ Markowski 2023 ↓, s. 342-345.
- ↑ Markowski 2023 ↓, s. 345-346.
- ↑ MKiDN: ekshumacje w Puźnikach prowadzone zgodnie z planem. dzieje.pl. [dostęp 2025-05-23].
- ↑ Тетяна Лякуш: Живий символ нескореності: 100 років з дня народження Петра Хамчука (Бистрого). Чортків.Сity, 17.07.2019. [dostęp 2026-05-14].
Bibliografia
- Grzegorz Hryciuk: Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2005. ISBN 83-7441-121-X.
- Damian Karol Markowski: W cieniu Wołynia. „Antypolska akcja” OUN i UPA w Galicji Wschodniej 1943-1945. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2023. ISBN 978-83-08-08166-2.
- Damian Markowski: Strybki. Z AK pod skrzydła NKWD. Kraków: Znak Horyzont, 2025. ISBN 978-83-8427-489-7.