Pirop
 | |
| Właściwości chemiczne i fizyczne | |
| Skład chemiczny | |
|---|---|
| Twardość w skali Mohsa |
7–7,5[2] |
| Przełam |
muszlowy[1] |
| Łupliwość | |
| Pokrój kryształu | |
| Układ krystalograficzny |
regularny[1] |
| Właściwości mechaniczne |
kruchy[1] |
| Gęstość | |
| Właściwości optyczne | |
| Barwa |
krwistoczerwona, różowoczerwona, szkarłatna, purpurowoczerwona, ciemnoczerwona, różowa, purpurowa, czerwonoczarna[1] |
| Rysa |
biała[1] |
| Połysk |
szklisty[1] |
| Współczynnik załamania |
1,720–1,756[3] |
| Inne |
dyspersja (optyka): 0,022[3] |
| Dodatkowe dane | |
| Szczególne własności |
termochromizm - próbki bogate w chrom przybierają zielone zabarwienie po podgrzaniu |
| Klasyfikacja Strunza |
9.AD.25[2] |
Pirop – minerał z gromady krzemianów, należący do granatów szeregu piralspitu.
Jego nazwa pochodzi od greckiego słowa pyr = ,,ogień" lub piropos = „podobny do ognia”, co jest aluzją do czerwonej barwy minerału[1].
Właściwości
Krystalizuje w układzie regularnym. Bardzo często tworzy doskonale wykształcone, izometryczne kryształy, najczęściej sześcienne lub dwunastościany rombowe, rzadziej dwudziestoczterościanu deltoidowego[1]. Najczęściej tworzy kryształy wrosłe, zaokrąglone, przypominające kulki[1]. Występuje w skupieniach masywnych i ziarnistych[2]. Tworzy kryształy mieszane ze spessartynem i umbalitem oraz z wieloma innymi granatami. Może zawierać wtrącenia apatytu, ilmenitu, pirotynu, pirytu, rutylu, sfalerytu. Jest minerałem kruchym, przezroczystym do przeświecającego[1]. Częstymi zanieczyszczeniami w strukturze są żelazo, mangan i wapń[2].
Występowanie
Występuje głównie w skałach metamorficznych (eklogity, serpentynity, granulity)[1]. Spotykany również w ultrabazytach[5] oraz ultrazasadowych skałach głębinowych, zwłaszcza w perydotytach[1]. Także w kimberlicie[6], gdzie współwystępuje z diamentami[1] i serpentynitach. Duże koncentracje występują czasem w skałach okruchowych (piaski i zlepieńce)[1][2]. Również w łupkach amfibolowych, biotytowych, plagioklazach i anortozytach[3]. Z reguły nie tworzy wyraźnych kryształów, lecz raczej nieregularne ziarna. Przez wieki (ponad 500 lat) piropy wydobywano na dużą skalę w Czechach z aluwialnych żwirów i piasków rzecznych. Kamienie te nazywano czeskimi granatami lub czeskimi kamieniami. Ich obecność może wskazywać na obecność skał diamentonośnych. Bardzo rzadko spotykany biały pirop jest składnikiem skał zmetamorfizowanych w środowisku skrajnie wysokich ciśnień i temperatur[6]. Towarzyszą mu najczęściej diament, diopsyd, forsteryt, ilmenit, rutyl, flogopit i oliwin[5][2].
Miejsce występowania
Na świecie
Czechy (okolice Trebnic, na wzgórzach Linhorka, w okolicach Meronic – najsłynniejsze złoża piropu), RPA (Kimberley), Tanzania, Sri Lanka, Szkocja, Szwajcaria, Niemcy, Chiny, Włochy, Norwegia, Namibia, Zimbabwe, Kongo, Sudan, Australia, Kanada, Austria, USA (Nowy Jork), Brazylia, Rosja, Argentyna, Mongolia, Birma[1][2][3].
W Polsce
Znaleźć go można w serpentynitach i granulitach w Górach Sowich (Bystrzyca Górna), w okolicach Lądka Zdroju w Masywie Śnieżnika, w Sudetach i w serpentynitach okolic Sobótki[1]. Także okazjonalnie w Tatrach i piaskach plażowych nad Bałtykiem[1][2].
Zastosowanie
- Stosowany jako materiał ścierny[1],
- służy do wyrobu narzędzi skrawających, szlifierskich i wierteł[1],
- ma znaczenie naukowe – wskaźnik warunków metamorfizmu[1],
- bywa wykorzystywany jako minerał wskaźnikowy przy poszukiwaniu diamentów[1],
- przezroczyste lub przeświecające kryształy są często spotykane w wyrobach jubilerskich. Stosowany do pierścionków, broszek i wisiorków; fasetkowe paciorki - do naszyjników[5].
- szlifowany w formie kaboszonów lub fasetkowo (szlif brylantowy i mieszany)[1][5].
Szczególnie interesujące są okazy zmieniające barwę w zależności od oświetlenia np. piropy z Norwegii w świetle dziennym są fioletowe; przy oświetleniu sztucznym – czerwone. Piropy z Tanzanii w oświetleniu dziennym są zielonawoniebieskie, a w sztucznym szkarłatne.
Szeroko stosowany w jubilerstwie. Okazy czyste i duże są rzadko spotykane. Większość trafiających na rynek granatów to granaty o składzie pośrednim. Przyjmuje się, że piropy czyste są zwykle ciemne i rzadko przekraczają masę 1-2 karatów.
Szwajcarskie i południowoafrykańskie piropy mają jaśniejszą barwę czerwoną niż rubinowoczerwone kamienie z Czech.
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Jerzy Żaba, Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Wydawnictwa Videograf SA, 2024, s. 347-348, ISBN 978-83-8293-231-7.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Pyrope, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-06-21] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 Pyrope [online], Gemdat [dostęp 2025-06-21].
- 1 2 Walter Schumann, Minerały świata, Alma-Press, 2003, s. 130, ISBN 978-83-7020-313-9.
- 1 2 3 4 Rupert Hochleitner, Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 15 kwietnia 2022, s. 326, ISBN 978-83-7073-816-7.
- 1 2 Jan Parafiniuk, Atlas Minerałów, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 206, ISBN 978-83-7073-845-7.
Bibliografia
- W. Schumann: Minerały świata, O. Wyd.”Alma- Press” 2003 r.
- J. Bauer: Przewodnik Skały i minerały, Wyd. Multico 1997 r.
- K. Maślankiewicz: Kamienie szlachetne, Wyd. Geologiczne - 1982 r.
- N. Sobczak: Mała encyklopedia kamieni szlachetnych i ozdobnych, Wyd. Alfa - 1986 r.
- C. Hall: Klejnoty, Kamienie szlachetne i ozdobne, Wyd. Wiedza i Życie - 1996 r.
- W. Schuman: Kamienie szlachetne i ozdobne, Wyd. „Alma –Press” - 2004 r.