Pisarz polny
Pisarz polny, łac. notarius campestris – urząd wojskowy w I Rzeczypospolitej. Na Litwie był pisarz polny litewski, a w Koronie pisarz polny koronny.
Historia urzędu
Urząd pisarza polnego wywodził się z organizacji obrony potocznej i urzędu pisarza wojskowego[1], będącego pomocnikiem dowódcy tejże formacji, czyli hetmana granicznego[2], hetmana polnego[3]. Niektórzy historycy narodziny urzędu pisarza polnego odnoszą do czasów Zygmunta I Starego[4], a Zbigniew Góralski powstanie pisarstwa polnego koronnego i litewskiego umieszcza około 1570 roku[4]. Mała Encyklopedia Wojskowa datuje powstanie tego urzędu na rok 1510. Zadaniem pisarza było odciążenia hetmanów odnośnie do prac administracyjnych. Miał on obowiązek czuwania nad skompletowaniem armii, przeprowadzania co kwartał, zwłaszcza przed wyruszeniem z obozu na wyprawę, popisów i sporządzania rejestrów stanu osobowego oddziałów; rejestry te stanowiły podstawę do obliczania żołdu[5].
Od 1633 pisarz nie mógł sprawować żadnego urzędu senatorskiego[4]. W XVII wieku pisarz polny razem ze strażnikiem wielkim, strażnikiem polnym i oboźnym utworzyli ścisły sztab hetmański, do którego należały sprawy skarbowo-wojskowe, ewidencja i sprawozdanie dotyczące stanu liczebnego wojsk zaciężnych. Zadaniem tego sztabu była ponadto kontrola jakości uzbrojenia i wyposażenia na podstawie przepisów i zawartych umów. Sztab zajmował się także kompletowaniem stanu armii.
Po znaczącej redukcji wojska w 1717 pozycja pisarza polnego zmalała. Od czasu utworzenia w 1775 Departamentu Wojskowego Rady Nieustającej był już właściwie niepotrzebny, gdyż sprawami finansowania i zaopatrzenia wojsk zajmowały się Komisje Wojskowe, Departament Wojskowy Rady Nieustającej oraz Kancelaria Wojskowa króla, wchodził jednak jako niższy urzędnik do Departamentu Wojskowego. Pobierał jednocześnie bardzo wysoką pensję - pisarz polny koronny otrzymywał rocznie 30 000 złotych, a pisarz polny litewski 15 000 złotych.
W latach 1764–1792 urząd pisarza polnego sprawowany był już tylko formalnie, a pozostając ciągle w rękach magnackich należał do jednej z wielu synekur. W czasie reform Sejmu Czteroletniego w 1790 sejm przywrócił pozycję tego urzędu, awansując pisarzy polnych koronnego i litewskiego do rangi generałów-lejtnantów (najwyższy stopień wojskowy ówczesnych wojsk Rzeczypospolitej) i zlecając im przeprowadzenie inspekcji armii na obszarze całego państwa[6]. Powierzona pisarzom polnym czynność związana była z planowanym powiększeniem stanu liczebnego armii.
Pierwszym pisarzem polnym (pisarzem wojskowym) był Wacław Baworowski[7], a kolejnymi: Zbigniew Słupecki, Jan Kłajski[8] i Stanisław Orlik[9]. Jednym z ostatnich, uważanym za najbardziej zasłużonego, był pisarz polny koronny Kazimierz Rzewuski.
Kompetencje urzędu
Pisarz polny wchodził w skład "sztabu" hetmana. Do jego kompetencji należała administracja wojskowa, prowadził ewidencję armii, którą przedstawiał na początku każdej kadencji sejmu, przeprowadzał przeglądy oddziałów wojskowych, wypłacał żołnierzom żołd[10]. Dbał o wyposażenie oddziałów, pilnował jakości uzbrojenia, a o wszelkich niedociągnięciach miał obowiązek informować króla bądź hetmana. Przeprowadzał inspekcje zamków na Ukrainie i Podolu (obowiązek ten przejął po dowódcach obrony potocznej). Musiał brać udział we wszystkich wyprawach wojennych.
Za swoją pracę pobierał wynagrodzenie w formie tzw. spiśnego, to jest pewnego procentu od sum wypłacanego chorągwiom żołdu. Później otrzymywał on wynagrodzenie w postaci dobrowolnych danin uchwalanych przez wojsko na kołach wojskowych[11].
Pisarz polny, tak samo jak inni urzędnicy, przed objęciem urzędu musiał złożyć przysięgę. Bez tego wszystkie podejmowane przez niego czynności, a także składane sejmowi raporty, uważane były za nieważne.
W pułkach pisarzy polnych wspomagali pisarze pułkowi.
Pisarze polni
- W. Baworowski (pierwszy)
- Andrzej Koniecpolski – do 1648
- Andrzej Sierakowski 1648–1649
- Zygmunt Przyjemski 1650–1652
- Jan Sapieha 1652–1663
- Jakub Potocki 1664–1670
- Stefan Czarniecki 1671–1699
- K. Rzewuski (ostatni)
Przypisy
- ↑ Kolankowski 1935 ↓, s. 145.
- ↑ Góralski 1983 ↓, s. 167.
- ↑ Góralski 1983 ↓, s. 176–177.
- 1 2 3 Góralski 1983 ↓, s. 178.
- ↑ Wimmer 1965 ↓, s. 344.
- 1 2 Mała Encyklopedia Wojskowa 1970 ↓, s. 621.
- ↑ Kolankowski 1935 ↓, s. 145, 149.
- ↑ Kolankowski 1935 ↓, s. 152, 155.
- ↑ Kolankowski 1935 ↓, s. 161.
- ↑ Wimmer 1954 ↓, s. 355.
- ↑ Wimmer 1954 ↓, s. 356.
- ↑ Wimmer 1965 ↓, s. 345.
Bibliografia
- Jan Wimmer: Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1965.
- Zbigniew Góralski: Urzędy i godności w dawnej Polsce. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983, s. 175–179. ISBN 83-205-3532-8.
- Ludwik Kolankowski, Roty koronne na Rusi i Podolu 1492–1572 r., „Ziemia Czerwieńska”, 1, 1935, s. 141–174 [dostęp 2025-12-11].
- Jan Wimmer. Wojsko Polskie w przededniu wojny północnej (1699–1702). „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”. T. I, 1954. Warszawa: Wojskowy Instytut Historyczny. Zakład Historii Dawnego Wojska Polskiego. ISSN 0562-2786.
- Józef Urbanowicz (red.): Mała encyklopedia wojskowa (K–Q). T. II. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970.