Pithys

	Pithys
	Vieillot, 1818
	; Dziwaczek maskowy (P. albifrons)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Infragromada	ptaki neognatyczne
Rząd	wróblowe
Podrząd	tyrankowce
Rodzina	chronkowate
Podrodzina	chronki
Plemię	Pithyini
Rodzaj	Pithys
	Typ nomenklatoryczny
	Pithys leucops Vieillot, 1818 (= Pipra albifrons Linnaeus, 1766)
Synonimy
	Manikup Desmarest, 1805; Monacula Jarocki, 1821; Pythis Boie, 1826; Dasyptilops Cabanis & F. Heine, Sr., 1859;
	Manikup Desmarest, 1805; Monacula Jarocki, 1821; Pythis Boie, 1826; Dasyptilops Cabanis & F. Heine, Sr., 1859;
Gatunki
	2 gatunki – zobacz opis w tekście
	2 gatunki – zobacz opis w tekście

Pithys – rodzaj ptaków z podrodziny chronek (Thamnophilinae) w obrębie rodziny chronkowatych (Thamnophilidae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce Południowej^[7].

Morfologia

Długość ciała 11,5–14 cm, masa ciała 18–31,5 g^[8].

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1818 roku francuski ornitolog Louis Pierre Vieillot w haśle zatytułowanym Ornitologie opublikowanym w słowniku o tytule Nowy słownik historii naturalnej w zastosowaniu do sztuk, głównie do rolnictwa oraz gospodarki wiejskiej i domowej, sporządzony przez towarzystwo przyrodników i rolników, z ilustracjami przedstawiającymi trzy królestwa przyrody^[2]. Gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie^[9]) dziwaczek maskowy (P. albifrons).

Etymologia

Manikup: fr. Manikup ’ptak uważany za gorzyka’, od Manakin ‘gorzyk’; huppe ‘czub’^[10].
Pithys (Pythis): Vieillot nie wyjaśnił pochodzenia nazwy rodzajowej − być może pochodzi od nazwy z języka guaraní użytej przez de Azarę w 1802–1805 roku lub kombinacji zniekształconej nazwy rodzaju Pipra z łacińskim słowem thlypis oznaczającym ‘ptaka śpiewającego’^[11].
Monacula: łac. monachus ‘mnich’, od gr. μοναχος monakhos ‘mnich’, od μονος monos ‘samotny’, od μοναχοω monakhoō ‘być pojedynczym’; łac. przyrostek zdrabniający -ula^[12]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Pipra albifrons Linnaeus, 1766.
Dasyptilops: gr. δασυς dasus ‘kudłaty, włochaty’; πτιλον ptilon ‘pióro’; ωψ ōps, ωπος ōpos ‘twarz, oblicze’^[13].

Podział systematyczny

Do rodzaju należą następujące gatunki^[14]:

Pithys albifrons (Linnaeus, 1766) – dziwaczek maskowy
Pithys castaneus Berlioz, 1938 – dziwaczek kasztanowaty

Uwagi

↑ Nazwa potoczna, nie użyta w tekście jako łacińska nazwa rodzajowa.
↑ Nieuzasadniona poprawka Pithys Vieillot, 1818.
↑ Nowa nazwa dla „Manikup” Desmarest, 1805 i Pithys Vieillot, 1818 ze względu na puryzm.

Przypisy

↑ Pithys, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
1 2 L.J.P. Vieillot: Ornithologie. W: Nouveau Dictionnaire d’Histoire Naturelle Appliquée Aux Arts, principalement à l’Agriculture et à l’Economie rurale et domestique par une société de naturalistes et d’agriculteurs, avec des figures tirées des trois règnes de la nature. T. 24. Paryż: Chez Deterville, 1818, s. 112. (fr.).
↑ A.G. Desmarest: Histoire naturelle des tangaras, des manakins et des todiers. Paris: Garnery [etc.], 1805, s. tekst i ryc. 66. (fr.).
↑ F. Jarocki: Zoologiia czyli Zwiérzętopismo ogólne podług náynowszego systematu ułożone. T. 2: Ptáki. Warszawa: Drukarnia Łątkiewicza, 1821, s. 55. (pol.).
↑ F. Boie. Generalübersicht der ornithologischen Ordnungen, Familien und Gattungen. „Isis von Oken”. Jahrgang 1826, s. 971, 1826. (niem.).
↑ J. Cabanis & F. Heine: Museum Heineanum: Verzeichniss der ornithologischen Sammlung des Oberamtmann Ferdinand Heine, auf Gut St. Burchard vor Halberstadt. T. 2: Schreivögel. Halberstadt: In Commission bei R. Frantz, 1859–1860, s. 8. (niem.).
↑ F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Antbirds. IOC World Bird List (v15.2). [dostęp 2026-08-18]. (ang.).
↑ D.W. Winkler, S.M. Billerman & I.J. Lovette, Typical Antbirds (Thamnophilidae), version 1.0, [w:] S.M. Billerman, B.K. Keeney, P.G. Rodewald & T.S. Schulenberg (redaktorzy), Birds of the World, Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY 2020, Pithys, DOI: 10.2173/bow.thamno3.01 [dostęp 2026-08-18] (ang.).
↑ L.J.P. Vieillot: Pithys. W: Nouveau Dictionnaire d’Histoire Naturelle Appliquée Aux Arts, principalement à l’Agriculture et à l’Economie rurale et domestique par une société de naturalistes et d’agriculteurs, avec des figures tirées des trois règnes de la nature. T. 26. Paryż: Chez Deterville, 1818, s. 520. (fr.).
↑ The Key to Scientific Names ↓, Manikup [dostęp 2026-08-18] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Pithys [dostęp 2026-08-18] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Monacula [dostęp 2026-08-18] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Dasyptilops [dostęp 2026-08-18] .
↑ Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Pithyini Ridgway, 1911 (wersja: 2026-04-25). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-08-18].

Bibliografia

The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).

[3] Nazwa potoczna, nie użyta w tekście jako łacińska nazwa rodzajowa.

[6] Nieuzasadniona poprawka Pithys Vieillot, 1818.

[8] Nowa nazwa dla „Manikup” Desmarest, 1805 i Pithys Vieillot, 1818 ze względu na puryzm.

[itis-1] Pithys, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).

[autor-2] 1 2 L.J.P. Vieillot: Ornithologie. W: Nouveau Dictionnaire d’Histoire Naturelle Appliquée Aux Arts, principalement à l’Agriculture et à l’Economie rurale et domestique par une société de naturalistes et d’agriculteurs, avec des figures tirées des trois règnes de la nature. T. 24. Paryż: Chez Deterville, 1818, s. 112. (fr.).

[des-4] A.G. Desmarest: Histoire naturelle des tangaras, des manakins et des todiers. Paris: Garnery [etc.], 1805, s. tekst i ryc. 66. (fr.).

[jar-5] F. Jarocki: Zoologiia czyli Zwiérzętopismo ogólne podług náynowszego systematu ułożone. T. 2: Ptáki. Warszawa: Drukarnia Łątkiewicza, 1821, s. 55. (pol.).

[boie-7] F. Boie. Generalübersicht der ornithologischen Ordnungen, Familien und Gattungen. „Isis von Oken”. Jahrgang 1826, s. 971, 1826. (niem.).

[cab&hei-9] J. Cabanis & F. Heine: Museum Heineanum: Verzeichniss der ornithologischen Sammlung des Oberamtmann Ferdinand Heine, auf Gut St. Burchard vor Halberstadt. T. 2: Schreivögel. Halberstadt: In Commission bei R. Frantz, 1859–1860, s. 8. (niem.).

[ioc-10] F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Antbirds. IOC World Bird List (v15.2). [dostęp 2026-08-18]. (ang.).

[botw-11] D.W. Winkler, S.M. Billerman & I.J. Lovette, Typical Antbirds (Thamnophilidae), version 1.0, [w:] S.M. Billerman, B.K. Keeney, P.G. Rodewald & T.S. Schulenberg (redaktorzy), Birds of the World, Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY 2020, Pithys, DOI: 10.2173/bow.thamno3.01 [dostęp 2026-08-18] (ang.).

[vie-12] L.J.P. Vieillot: Pithys. W: Nouveau Dictionnaire d’Histoire Naturelle Appliquée Aux Arts, principalement à l’Agriculture et à l’Economie rurale et domestique par une société de naturalistes et d’agriculteurs, avec des figures tirées des trois règnes de la nature. T. 26. Paryż: Chez Deterville, 1818, s. 520. (fr.).

[13] The Key to Scientific Names ↓, Manikup [dostęp 2026-08-18] .

[14] The Key to Scientific Names ↓, Pithys [dostęp 2026-08-18] .

[15] The Key to Scientific Names ↓, Monacula [dostęp 2026-08-18] .

[16] The Key to Scientific Names ↓, Dasyptilops [dostęp 2026-08-18] .

[mk-17] Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Pithyini Ridgway, 1911 (wersja: 2026-04-25). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-08-18].

[1]

[2]

[a]

[3]

[4]

[b]

[5]

[c]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]