Plan Gomułki

Plan Gomułki – projekt dotyczący zatrzymania zimnowojennego wyścigu zbrojeń^[1.1] (zbrojeń jądrowych i termojądrowych) w Europie Środkowej, obejmująca Polską Rzeczpospolitą Ludową, Czechosłowację, Niemiecką Republikę Demokratyczną oraz Republikę Federalną Niemiec)^[2]. W odpowiedzi na zarzuty państw NATO wobec poprzedzającego go planu Rapackiego, plan Gomułki nie miał naruszać równowagi militarnej^[1.1].

Koncepcja została ogłoszona 29 lutego 1964 jako memorandum rządu PRL, natomiast jej polityczne sformułowanie przedstawił I sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Władysław Gomułka w przemówieniu wygłoszonym 28 grudnia 1963 na wiecu w Płocku^[1.2]. Inicjatywa stanowiła modyfikację wcześniejszego planu Rapackiego^[2].

Konkretna propozycja została zaprezentowana w memorandum rządowym z 29 lutego 1964, które wystosowano do rządów USA, Kanady, Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Holandii, RFN, ZSRR, Czechosłowacji i NRD^[1.2]. Przewidziano również możliwość przystąpienia innych zainteresowanych państw do tej strefy^[1.2].

Projekt zakładał utrzymanie istniejącego w momencie jego ogłoszenia poziomu uzbrojenia w broń jądrową i termojądrową na wskazanym obszarze, z możliwością jego rozszerzenia na inne państwa europejskie. Państwa posiadające siły zbrojne na tym terytorium miały zobowiązać się do nieprodukowania, nieprzemieszczania, niewprowadzania ani nieprzekazywania broni jądrowej i termojądrowej innym podmiotom oraz do nieprzyjmowania jej od innych państw^[2].

Plan przewidywał również ustanowienie systemu kontroli oraz gwarancji przestrzegania przyjętych zobowiązań. Inicjatywa była jedną z polskich propozycji mających na celu zmniejszenie napięć międzynarodowych i wzmocnienie bezpieczeństwa w Europie Środkowej. Spotkała się z zainteresowaniem części opinii publicznej i była elementem szerszej debaty międzynarodowej dotyczącej rozbrojenia, w tym prac nad częściowym zakazem prób z bronią jądrową^[2]. Plan zamrożenia zbrojeń nie spotkał się z takim zainteresowaniem, jak plan Rapackiego^[1.2]. Reakcje na niego również były zbliżone – blok wschodni poparł tę propozycję, zaś państwa NATO nie zgodziły się na jego akceptację^[1.2].

• plan Rapackiego
• plan Jaruzelskiego

• Ryszard Zięba, Justyna Zając: Polska w stosunkach międzynarodowych 1945-1989. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2009, s. 217-218. ISBN 978-83-7611-501-6.