Plener

Plener (fr. en plein air – na świeżym powietrzu) - forma działalności artystycznej^[1] – twórczość artystyczna na zewnątrz, inspirowana naturą^[2], powstająca w bezpośrednim kontakcie z naturą, polegająca na utrwalaniu w twórczości malarskiej krajobrazu^[3], otwarta przestrzeń pod gołym niebem jako miejsce i temat pracy artysty^[4], pobyt grupy artystów w jakiejś miejscowości, poświęcony pracy twórczej^[5].

Twórczość plenerowa, malowanie krajobrazu bezpośrednio z natury w przestrzeni otwartej^[6], stała się popularna w XIX wieku dzięki francuskim malarzom barbizończykom i impresjonistom. Malarstwo plenerowe stało się fundamentem impresjonizmu, rewolucjonizując podejście do koloru i cienia, które przestały być statyczne, a stały się dynamicznym  zapisem konkretnej chwili i nastroju. Przyczyniły się też do tego dwa wynalazki: przenośne, lekkie sztalugi plenerowe i farby w tubkach. Obrazu niekiedy dopełniał mniejszy lub większy biały parasol, dający równo rozproszone światło na płaszczyznę płótna. Propagatorami malarstwa plenerowego we Francji byli Camille Corot, Claude Monet, Camille Pissarro, Pierre-Auguste Renoir, Vincent van Gogh. Odświeżyli sztukę, uwolnili ją z historycznych rekwizytów, wprowadzili światło, blask i powietrze.

W Polsce w tym czasie malowali w plenerze Julian Fałat, Stanisław Masłowski^[7], Józef Pankiewicz, Leon Wyczółkowski, Wojciech Weiss, Jan Stanisławski.

Kolebkami polskiego pleneryzmu są Kazimierz Dolny (1909)^[8][9], Białowieża (1965)^[10] – nadwiślańskie miasteczko otoczone wyniosłymi lessowymi wzgórzami i bezkresna puszcza^[11], Puciłki w dolinie Łosośny d. zachodniej Grodzieńszczyzny^[12] – łączące tradycję i współczesność^[13].

Dziś plener, podczas którego malarze (ale też na przykład rysownicy) tworzą w otwartej przestrzeni, choć ma to samo znaczenie, bywa również zorganizowanym wyjazdem grupy artystów^[4], naukowców, teoretyków sztuki w odległe, niejednokrotnie egzotyczne miejsca^[14], w tym pogranicza kultur^[15], w których odizolowani od zgiełku cywilizacji, inspirowani przez naturę, tworzą swoje dzieła.

Współczesne pojęcie pleneru, w którego ramach mieszczą się także formy przestrzenne powstające w ramach plenerowego biennale^[16], odbiega od romantycznej wizji artysty ze sztalugą, plener to nie tylko sam pejzaż i sceneria na świeżym powietrzu, to język współczesnych praktyk artystycznych nasycony wieloma słowami pokrewnymi znaczeniowo: projekt, rezydencja, pobyt artystyczny, spotkanie artystów, wzajemne oddziaływanie,  inspiracja^[17].

• Ian Chilvers: Oksfordzki leksykon sztuki. Warszawa: Arkady, 2002, s. 519. ISBN 83-213-4157-8.