Ploskovice (zamek)

Zamek Ploskovice

Zamek Ploskovice, wejście od frontu
Państwo	Czechy
Kraj	ustecki
Miejscowość	Ploskovice
Typ budynku	pałac
Styl architektoniczny	barok
Położenie na mapie kraju usteckiego Zamek Ploskovice
Położenie na mapie Czech Zamek Ploskovice
50°33′35″N 14°12′30″E/50,559722 14,208333
Strona internetowa

Zamek Ploskovice (niem. Schloss Ploschkowitz) – renesansowy zamek pałacowego typu w stylu barok, położony w Czechach, we wsi Ploskovice.

Pierwszą siedzibą pańską w Ploskovicach była joannicka komturia, przekształcona pod koniec pierwszej połowy XV wieku w siedzibę obronną^[1]. Za Jana Habarta z Vřesovic została ona, najprawdopodobniej w latach 1545–1575, przebudowana na renesansowy zamek. W czasie wojny trzydziestoletniej ploskovicki zamek był kilkakrotnie splądrowany. W roku 1650 zmarł hrabia Jindřich Šlik. Po nim ploskovickie dominium odziedziczyła córka Maria Sidonia, która wyszła za mąż za Otta Antonína z Trauchburgu. Prawdopodobnie to ona poleciła rozbudować, w stylu barokowym^[2].

Założycielką późnobarokowego zamku była Anna Maria Franciszka Toskańska, która po separacji z mężem, Janem Gastonem Medyceuszem, przeprowadziła się do Ploskovic z Zákup. Podobno mieszkała w sąsiednim starym zamku i osobiście nadzorowała budowę. Aby zataić wysokie koszty, które miały podobno przekroczyć jeden milion złotych reńskich, spaliła wszystkie rachunki^[2]. Nie zachowały się żadne dokumenty z początków budowy, ale około 1725 roku trwały już prace wykończeniowe^[3]. Nie jest znany również architekt, który zaprojektował budynek. Na podstawie analizy stylowej za jego autora uważa się Octavia Broggia^[3][4], Václava Špačka^[5] albo Kiliána Ignáca Dientzenhofera^[6].

Po śmierci matki w 1741 roku zamek odziedziczyła Maria Anna Karolina Neuburska, a po niej w 1753 roku syn Klemens Franciszek de Paula. Klemens Franciszek nie miał potomków, dlatego jego majątek odziedziczył bawarski elektor Maksymilian Józef Bawarski. Jego główną siedzibą w Czechach były Zákupy, a w zamku w Ploskovicach mieszkali jedynie urzędnicy. W wyniku dużego ucisku poddanych doszło w 1775 roku na ploskovickim majątku do wielkiego powstania chłopskiego, którego celem było obalenie zwierzchnika dominialnego Antonína Mölzera, który mieszkał i pracował na zamku^[3]. Powstanie zostało stłumione, kilka czołowych postaci stracono w Litomierzycach, a Antonín Mölzer pozostał na urzędzie, jednak doszło także do złagodzenia obowiązków pańszczyźnianych mieszkańców^[7].

Również Maksymilian Józef Bawarski zmarł bezdzietnie, a jego spadkobiercą został Karol August z Zweibrücken, przedstawiciel bocznej linii rodowej Wittelsbachów. Za jego rządów majątki Ploskovice i Zákupy podupadały gospodarczo i w 1784 roku Karol August próbował je sprzedać księciu Krystianowi Augustowi z Waldecku. Książę jednak nie ich nie kupił, wobec czego w 1790 roku dobra ponownie objął Karol August z Zweibrücken. Ostatnim przedstawicielem jego rodu, do którego należały Ploskovice, został Maksymilian Józef IV z Zweibrücken^[7].

W 1805 roku zamek przejął arcyksiążę Ferdynand III Toskański, a dwa lata później do Ploskovic przyłączono majątek zahořański. W tym czasie stary barokowy zamek popadł w taką ruinę, że w 1816 roku musiał zostać rozebrany. Ferdynand zmarł w 1824 roku, a zamek przypadł jego synowi Leopoldowi II, który zachował go aż do 1847 roku^[7].

Po abdykacji cesarza Austrii Ferdynanda I i wstąpieniu na tron młodego Franciszka Józefa I w burzliwym roku 1848 zamki w Ploskovicach i Zákupach miały stać się letnimi rezydencjami ustępującego Ferdynanda I. Z tego powodu zamek w Ploskovicach przeszedł dużą przebudowę, której autorem był architekt Jan Bělský. W jej trakcie budowniczy podwyższył główny budynek o jedną kondygnację, a na końcu wschodnich arkad dobudował pawilon, który stał się przeciwwagą dla klasycystycznego budynku z 1816 roku, stojącego na przeciwnym krańcu zespołu zamkowego. We wnętrzach dokonano zmian w pomieszczeniach mieszkalnych: zlikwidowano starą kaplicę, a w jej miejscu urządzono klatkę schodową. Nową kaplicę urządzono na parterze w zachodniej części budynku^[7].

W 1854 roku w kaplicy zainstalowano niewielki obraz ołtarzowy św. Jana Nepomucena autorstwa Viléma Kandlera^[8]. Ferdynand I wprowadził się do Ploskovic w 1854 roku (po raz pierwszy 4 czerwca^[6]) i korzystał z tej rezydencji aż do swojej śmierci w 1878 roku; wówczas zamek przejął jako osobistą własność cesarz Franciszek Józef I^[7].

Cesarzowa wnuczka, arcyksiężna Elżbieta Maria Habsburska, wprowadziła się do zamku po ślubie z księciem Ottą von Windisch-Graetz w 1905 roku. W 1907 roku urodził się tu małżonkom trzeci syn, Rudolf Johann^[9].

Po powstaniu Czechosłowacji doszło do próby odłączenia Sudet i w listopadzie 1918 roku zamek został zajęty przez litomierzycki Bürgerwehr. Choć sytuacja nie trwała długo, w jej trakcie zamek został znacznie uszkodzony^[7]. Ministerstwo Rolnictwa swoim rozporządzeniem z 29 kwietnia 1919 roku wprowadziło przymusowy zarząd nad dawnymi cesarskimi wielkimi majątkami ziemskimi w Czechach, a dotychczasową nazwę dyrekcji zmieniło na Dyrekcję Byłych Cesarskich Majątków w Pradze, której organem następczym stała się w 1921 roku Dyrekcja Lasów i Majątków Państwowych w Pradze^[10]. Wschodni pawilon od 1919 roku zaczął pełnić funkcję czeskiej szkoły^[7]. W okresie I Republiki Czechosłowackiej zamek był wykorzystywany jako letnia siedziba przez ministrów spraw zagranicznych^[11].

W 1938 roku Ploskovice, wraz z całym ówczesnym niemieckim pograniczem, zostały terytorialnie odstąpione III Rzeszy, dlatego przez cały okres II wojny światowej znajdowały się pod władzą nazistowskich Niemiec i funkcjonowały jako narodowosocjalistyczna szkoła polityczna. Po 1945 roku zamek służył potrzebom szkoły podstawowej oraz państwowego gospodarstwa rolnego, jednak od 1952 roku rozpoczęto prace konserwatorskie^[7]. W latach 1956–1958, w ich trakcie, przeprowadzono restaurację malowideł Josefa Navrátila^[12]. W latach sześćdziesiątych XX wieku zamek udostępniono zwiedzającym^[11].

Główny budynek zamku jest dwukondygnacyjny i ma prostokątny rzut^[4]. Drugie piętro pochodzi z przebudowy w XIX wieku; wówczas podwyższono również środkowy ryzalit w elewacji ogrodowej o attykową półkondygnację zwieńczoną balustradą. Ponad ryzalitem wznosi się kopuła, stanowiąca dominantę zamku^[6]. Po północnej stronie budynku znajduje się sklepiony przejazd z 1852 roku. Od głównego budynku w kierunku wschodnim i zachodnim odchodzą arkadowe korytarze^[4]. Na końcu wschodniej arkady w XIX wieku dobudowano pawilon przeznaczony dla cesarskiego orszaku^[6], natomiast od zachodu stoi budynek klasycystyczny^[7], w którym niegdyś mieściły się kuchnia, cukiernia oraz pokoje mieszkalne służby^[6].

Fasady zamku są bogato rozczłonkowane dekoracją stiukatorską, a na drugim piętrze zdobią je kartusze i medaliony, które według projektu Josefa Navrátila wykonali w latach 1851–1853 Václav Levý oraz M. Effenberger. Alegoryczne rzeźby na attyce są barokowe^[4].

Wnętrza urządzono w stylu rokoka. Sala główna ma kształt owalny; po jej wschodniej stronie znajdowały się niegdyś apartamenty cesarskie, natomiast pomieszczenia po przeciwnej stronie zajmowała jego małżonka^[6]. Strop sali pierwotnie zdobiło barokowe malowidło Czterech kontynentów autorstwa Wenzela Lorenza Reinera, lecz w 1853 roku zostało przemalowane przez Josefa Navrátila. Pomieszczenia na drugim piętrze są pozbawione dekoracji. W podziemiach zamku urządzono dwie groty z licznymi rzeźbami oraz rozbudowanymi fontannami^[4].

Dla zwiedzających podczas oprowadzania po zamku dostępne są dwie trasy zwiedzania. Trasa podstawowa zapoznaje odwiedzających z wyglądem jedenastu pomieszczeń urządzonych w stylu drugiej połowy XIX wieku oraz z ekspozycją obrazów czeskiego malarstwa XIX wieku^[15]. Druga trasa jest poświęcona XVIII-wiecznym grotom^[16].

• Rudolf Anděl: Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. T. 3: Severní Čechy. Praga: Svoboda, 1984. ISBN 25-089-84. (cz.).