Podejźrzon

Podejźrzon

Podejźrzon księżycowy
Systematyka[1][2]
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	telomowe
Gromada	naczyniowe
Klasa	paprocie
Podklasa	nasięźrzałowe
Rząd	nasięźrzałowce
Rodzina	nasięźrzałowate
Rodzaj	podejźrzon
Nazwa systematyczna
Botrychium O. Swartz J. Bot. (Schrader) 1800(2): 8, 110. Oct-Dec 1801[3]
Typ nomenklatoryczny
Botrychium lunaria (L.) Schwartz[3]

Podejźrzon (Botrychium Sw.) – rodzaj roślin z rodziny nasięźrzałowatych (Ophioglossaceae). W szerokim ujęciu obejmuje ok. 63^[2] lub 71^[4] gatunków. Bywa rozdzielany na 4^[2] lub 5^[5] rodzajów i wówczas do Botrychium sensu stricto zalicza się 35 gatunków^[5][2]. Zasięg występowania rodzaju jest rozległy (zarówno w szerokim, jak i w wąskim ujęciu^[5]) – są to rośliny niemal kosmopolityczne, jednak z reguły rzadko spotykane^[6]. Rośliny naziemne lub rozwijające się w szczelinach skał^[7], zasiedlają najczęściej tereny leśne i zbiorowiska trawiaste^[8]. Mają mięsiste kłącza i obligatoryjnie zależne są od mykoryzy^[6].

Ze względu na oryginalny pokrój i rzadkość występowania uważane były w wielu społecznościach za rośliny magiczne, zwłaszcza podejźrzon księżycowy B. lunaria^[6]. Gatunek ten wykorzystywany był także jako roślina lecznicza. Jego młode pędy spożywane były w Azji jako warzywo (Maorysi na Nowej Zelandii podobnie spożywali pędy B. australe)^[9].

Rośliny te są niemal kosmopolityczne, z centrum zróżnicowania w Ameryce Północnej (gdzie rośnie ich ok. 30 gatunków^[8]) oraz we wschodniej Azji (w Chinach 12 gatunków^[7])^[6]. W Europie rośnie 7 gatunków^[10], z czego 6 w Polsce^[11]. Związane są z obszarami na wyższych szerokościach geograficznych lub wysokościach nad poziomem morza^[8], zwłaszcza w strefie międzyzwrotnikowej występują na obszarach górskich^[12].

Gatunki flory Polski^[11]

• podejźrzon księżycowy (Botrychium lunaria (L.) Sw.)
• podejźrzon lancetowaty (Botrychium lanceolatum (S. G. Gmel.) Ångstr.) – gatunek w Polsce wymarły
• podejźrzon marunowy (Botrychium matricariifolium (Retz.) A. Braun ex W. D. J. Koch)
• podejźrzon pojedynczy (Botrychium simplex E. Hitchc.)
• podejźrzon rutolistny (Botrychium multifidum (S. G. Gmel.) Rupr.)
• podejźrzon wirginijski (Botrychium virginianum (L.) Sw.)^[13]

W 2025 roku doniesiono o prawdopodobnym znalezieniu w Polsce także Botrychium onondagense^[14].

Gametofit

Mięsisty, bezzieleniowy, rozwija się pod ziemią jako myko-heterotrof (pasożytując na grzybach)^[9]. Ma kształt szerokojajowaty o długości 1–10 mm i szerokości 1–3 mm, nie rozgałęzia się^[8].

Sporofit

Kłącze podziemne krótkie, rosnące prosto ku górze, o średnicy do 5 mm^[8], nagie lub pokryte długimi włoskami^[7], bez łusek^[10], rozmnóżek na nim brak lub są drobne, kulistawe^[7][8]. Korzenie rzadko rozgałęzione, żółtawe do czarnych, o średnicy 0,5–2 mm, gładkie lub korkowaciejące na brzegach^[7][8]. Z kłącza co roku wyrasta pojedynczy liść (rzadko dwa^[7]) podzielony na część asymilacyjną (płonną) i zarodnionośną (płodną), przy czym obie są mniej lub bardziej podzielone, rzadko blaszka jest pojedyncza^[10]. Wspólny odcinek dla obu części liścia jest gruby, zwykle mięsisty, nagi lub owłosiony^[7]. Blaszka asymilacyjna o kształcie od równowąskiego do podługowatego i trójkątnego, pojedyncza do 5-krotnie złożonej pierzasto, o długości od 4 do 25 cm i szerokości od 1 do 35 cm^[8]. Poszczególne odcinki liścia rozpostarte lub wzniesione, kształtu od równowąskiego, poprzez lancetowaty do wachlarzowatego. Całobrzegie lub na brzegu ząbkowane albo postrzępione^[8]. Wiązki przewodzące nie łączą się ze sobą, rozwidlają się dychotomicznie^[10] i układają się równolegle, łukowato, rozchodzą się wachlarzowato lub pierzasto^[8]. Część zarodnionośna oddziela się od wspólnego trzonu na różnej wysokości – tuż przy powierzchni ziemi lub wyżej, od nasady blaszki liścia asymilacyjnego. Jest pojedynczo do trzykrotnie podzielonej. Zarodnie rozwijają się w dwóch szeregach wzdłuż brzegów odcinków tej części liścia. Są siedzące do krótkoszypułkowych, kulistawe, nagie, otwierają się pękając poprzeczną szczeliną^[7].

Synonimy

Botrypus Michx., Japanobotrychium Masam., Lunularia Batsch, Osmundopteris (J.Milde) Small, Sceptridium Lyon

Pozycja systematyczna

Rodzaj podejźrzon Botrychium jest jednym z kilku wyróżnianych w obrębie rodziny nasięźrzałowatych (Ophioglossaceae), przy czym tradycyjnie wyróżnia się ich cztery^[9][12], ale w przypadku podzielenia Botrychium na cztery lub pięć mniejszych rodzajów – odpowiednio więcej^[15]. W obrębie rodziny siostrzanym rodzajem jest Helminthostachys^[16], pozycję bardziej bazalną zajmuje rodzaj nasięźrzał Ophioglossum^[16], a bazalnym dla całej rodziny rodzajem jest Mankuya^[17].

Rodzaj Botrychium sensu lato bywa rozdzielany na cztery^[2] lub pięć mniejszych rodzajów na bazie kryteriów morfologicznych i molekularnych, potwierdzanych datowaniem odległego w czasie rozdzielenia się poszczególnych linii rozwojowych (57–23 miliony lat temu). Wyróżniane są następujące drobne rodzaje: Botrychium s.s., Botrypus, Japanobotrychium, Osmundopteris i Sceptridium^[15].

W przypadku podziału rodzaju jego tradycyjne, szerokie ujęcie odpowiada podrodzinie Botrychioideae C.Presl, Suppl. Tent. Pterid.: 42. 1845^[2].

Wykaz gatunków (w szerokim ujęciu)^[4]

W dawnej europejskiej literaturze najczęściej opisywano podejźrzona księżycowego. Ze względu na kształt liści nazwa często nawiązywała do księżyca. W XV wieku nazywano go po polsku miesięcznikiem, nawiązując do nazwy łacińskiej lunaria minor. Podobnie jest m.in. w językach bułgarskim (лунна папрат trb. łunna paprat trl. lunna paprat) czy serbsko-chorwackich (mesećina, mladomesecina, manja mesećina)^[18].

Marcin z Urzędowa jako alternatywną nazwę podaje zapartnica, a Marcin Siennik używa nazwy podeźrzał. Nazwa ta się później przyjęła w różnych wariantach (podeźron, podeźrał, podeyrzon, podejrzał itp.)^[18] Funkcjonuje pogłoska, jakoby w znanej Klukowi taksonomii ludowej nazwy nasięźrzał i podejźrzon oznaczały odpowiednio Botrychium i Ophioglossum, ale on zamienił te nazwy, co miałoby utrudnić praktykowanie guseł^[19]. Niemniej podejźrzon księżycowy w systemie Kluka był uznany za gatunek długosza, jako długosz podezrzon (Osmunda lunaria), z adnotacją, że dawniej znany był jako Lunaria botrytis. W związku z tym Stanisław Bonifacy Jundziłł w ogóle cały rodzaj Osmunda określał jako podezrzoń. Podobne utożsamianie rodzajów Osmunda i Botrychium, a także Blechnum (podrzeń), występowało również w innych językach. Wyjątkowo zdarzało się nazywanie przedstawicieli Ophioglossum nasięźrzałem, ale zwykle zaznaczano, że to odrębne taksony. Etymologia nie jest jasna, przypuszczalnie związek z czasownikiem podejrzeć nawiązuje do przypisywanych roślinie magicznych właściwości^[18].

W językach wschodniosłowiańskich funkcjonują lub funkcjonowały nazwy nawiązujące do przypisywanych podejźrzonowi magicznych właściwości, w rosyjskim гроздовник trb. grozdownik trl. grozdovnik, w ukraińskim грознянка trb. hroznianka trl. groznânka, лубизіле trb. łubyziłe trl. lubizìle. W języku czeskim funkcjonowała podobna nazwa hroznatěnka, ale także zasevratec czy nazwa w formie zdania vrať se zase, które dały źródło późniejszej nazwie vratička. Szymon Syreński (Syreniusz), prawdopodobnie pod tym wpływem, jako jeden z synonimów podał formę wróć się zaś^[18].