Pomnik Wandy w Krakowie
 nr rej. C-2/M z 5 czerwca 2009 | |
 Pomnik Wandy (2024) | |
| Państwo | |
|---|---|
| Miejscowość | |
| Miejsce | |
| Typ obiektu |
orzeł biały na cokole |
| Projektant | |
| Fundator |
Kornel Kozerski |
| Materiał | |
| Całkowita wysokość |
3,6 m |
| Data odsłonięcia |
12 lub 13 listopada 1890 |
| Ważniejsze przebudowy |
lata 90. XX wieku (wymiana rzeźby) |
Położenie na mapie Krakowa  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa małopolskiego  | |
 50°04′13″N 20°04′05″E/50,070278 20,068056 | |
Pomnik Wandy – pomnik znajdujący się w Krakowie, w dzielnicy XVIII Nowa Huta, na szczycie kopca Wandy w Nowej Hucie.
Historia
Rekonstrukcja historycznego kurhanu wzniesionego ku czci Wandy stała się możliwa dzięki finansowemu zaangażowaniu Kornela Kozerskiego. Emerytowany radca stanu podjął decyzję o samodzielnym sfinansowaniu inwestycji po tym, jak oficjalne zbiórki funduszy organizowane przez lokalne władze powiatowe okazały się mało efektywne, a sam obiekt ulegał postępującej degradacji[1][2]. Destrukcję przyspieszyły dodatkowo prace fortyfikacyjne prowadzone w jego sąsiedztwie[1]. Choć teren ten od 1878 roku stanowił własność publiczną, a armia gwarantowała cywilom swobodny dostęp do niego w okresach pokojowych, dotychczasowe zwieńczenie wzniesienia stanowiły jedynie zniszczone pozostałości ceglanej kolumny[2] bądź niekształtnego ceglanego monumentu[1]. Hanna Mortkowicz-Olczakowa pisała, iż był to czworościenny słup, skonstruowany z kamienia oraz cegły[3]. Prace renowacyjne objęły stabilizację podstawy wzniesienia za pomocą konstrukcji z masywnych bloków kamiennych, pokrycie zboczy warstwą darniową na wniosek administracji wojskowej oraz wytyczenie i utwardzenie ścieżki spacerowej prowadzącej na wierzchołek[1]. W najwyższym punkcie zainstalowano monument zaprojektowany przez Jana Matejkę[2].
Oficjalne odsłonięcie gotowego obiektu miało miejsce 13[1][4] lub 14 listopada 1890 roku[2]. Pomimo niesprzyjających warunków atmosferycznych i intensywnych opadów deszczu w wydarzeniu wzięli udział przedstawiciele lokalnych elit oraz mieszkańcy podkrakowskich terenów[1]. Wśród oficjeli znaleźli się m.in. włodarz Krakowa Feliks Szlachtowski i reprezentanci struktur powiatowych, na czele z wiceprezesem Franciszkiem Paszkowskim, jak również badacz starożytności Józef Łepkowski[2]. Aktowi odsłonięcia pomnika towarzyszyło wykonanie utworów „O święty kraju nasz”, „Boże, coś Polskę” i „Do pracy” w wykonaniu chóru Sokoła[1]. Wydarzenie zwieńczyło oficjalne przyjęcie zorganizowane w przestrzeniach Hotelu Saskiego w centrum Krakowa[2].
Wskutek powtarzających się aktów wandalizmu, do których dochodziło w latach 90. XX wieku, oryginalna figura ptaka została zdemontowana z postumentu i włączona do zbiorów Muzeum Historii Krakowa. Na pierwotnym obelisku zainstalowano wówczas replikę rzeźby[5].
5 czerwca 2009 roku zespół kopca Wandy został wpisany do rejestru zabytków[6]. Znajduje się także w gminnej ewidencji zabytków Miasta Krakowa[7].
Opis
Konstrukcja o łącznej wysokości 3,6 m[1] bazuje na granitowych stopniach, na których osadzono obelisk z czerwonego marmuru szwedzkiego[2]. Element ten wieńczy półkolista baza z figurą białego orła, wykonana z białego marmuru[2][8]. Na przedniej płaszczyźnie postumentu umieszczono inskrypcję z imieniem patronki oraz płaskorzeźbę przedstawiającą skrzyżowane ze sobą miecz oraz kądziel[2], które są zarazem atrybutami księżniczki Wandy[9][10].
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Odsłonięcie pomnika Wandy w Krakowie, [w:] Jan Amborski, Albert Wilczyński, Niedziela. Tygodnik dla ludu, t. 7, 1890, s. 395 [dostęp 2026-07-11] (pol.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Odsłonięcie pomnika na mogile Wandy, [w:] Józef Czech, Józefa Czecha Kalendarz Krakowski, t. 60, 1891, s. 87 (pol.).
- ↑ Hanna Mortkowicz-Olczakowa: Podanie o Wandzie: dzieje wątku literackiego. Skład Głowny w Księgarni, 1927, s. 13. Cytat: Ruina wysokiego czworościennego słupa z cegieł i kamieni widniała na kopcu jeszcze w drugiej połowie XIX wieku. (pol.).
- ↑ Józef Rostafiński: Przewodnik po Krakowie i okolicy. 1891, s. 215. Cytat: Pomnik (odsłoniony 13 listopada) jest zbudowany według pomysłu Matejki. (pol.).
- ↑ Kopiec Wandy Kraków. [w:] Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego [on-line]. narowery.visitmalopolska.pl. [dostęp 2026-07-11]. (pol.).
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 marca 2026 [dostęp 2026-07-11].
- ↑ Kraków – gminna ewidencja zabytków [online], sierpień 2024, s. 282 [dostęp 2026-07-11].
- ↑ Wiktor Czajewski: Kraków; rys historyczny do połowy XVII wieku. Wydawnictwo dziennika „Rozwój”, 1909, s. 16. Cytat: Szkic dał mu Matejko. Na graniastym słupie z czerwonego, szwedzkiego marmuru umieszczona jest półkula, na której wznosi się z białego marmuru Orzeł. (pol.).
- ↑ Jan Garlicki, Jerzy Kossowski, Leszek Ludwikowski: Kraków przewodnik. Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1967, s. 136. Cytat: Pomnik przedstawiający orła stojącego na cokole. Cokół zdobi płaskorzeźba z rysunkiem miecza i kądzieli, symboli księżniczki Wandy.
- ↑ Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985, s. 519. ISBN 83-06-00861-8. Cytat: Na szczycie niewielki pomnik przedstawiający orła na cokole ozdobionym płaskorzeźbą z wizerunkiem miecza i kądzieli, symbolami Wandy (projekt Jana Matejki). (pol.).