Proces Machalka i inni

Proces Machalka i inni (cz. Proces Machalka a spol.) – proces pokazowy przeprowadzony przez komunistyczne władze Czechosłowacji przeciwko dziesięciu przedstawicielom katolickich zakonów i zgromadzeń zakonnych. Rozprawa odbyła się od 31 marca do 5 kwietnia 1950 roku przed Państwowym Sądem w Pradze.

Był to pierwszy wielki proces polityczny komunistycznej Czechosłowacji skierowany bezpośrednio przeciwko Kościołowi katolickiemu. Oskarżonych przedstawiano jako członków zorganizowanej siatki szpiegowskiej kierowanej przez Watykan. Dziewięciu zakonników skazano łącznie na 132 lata ciężkiego więzienia, a słowackiego redemptorystę Jána Ivana Mastiliaka na dożywotnie pozbawienie wolności. Proces posłużył jako propagandowe uzasadnienie przeprowadzonej kilka dni później Akcji K, polegającej na przymusowej likwidacji męskich zakonów i klasztorów w Czechosłowacji^[1][2].

Po przejęciu pełni władzy przez Komunistyczną Partię Czechosłowacji w lutym 1948 roku rozpoczęto działania zmierzające do podporządkowania Kościołów państwu. Katolickie zakony uznawano za szczególnie niebezpieczne ze względu na ich międzynarodową strukturę, zależność od przełożonych znajdujących się za granicą, działalność wychowawczą, wydawniczą i duszpasterską oraz wpływ na młodzież^[3].

Pierwotnie władze zamierzały przeprowadzić pokazowy proces proboszcza Josefa Toufara, związanego z wydarzeniami określanymi jako cud w Číhošťu. Toufar zmarł jednak 25 lutego 1950 roku w więziennym szpitalu wskutek obrażeń odniesionych podczas brutalnego śledztwa. Następnego dnia prezydent Klement Gottwald wskazał likwidację męskich zakonów jako jedno z najważniejszych bieżących zadań władz^[1].

Prezydium Komitetu Centralnego KPCz zdecydowało, że przed przystąpieniem do likwidacji klasztorów należy przeprowadzić proces ich przedstawicieli. Miał on skompromitować zakony w oczach opinii publicznej oraz wykazać, że klasztory były rzekomo ośrodkami szpiegostwa, przechowywania broni i działalności przeciwko państwu^[2].

Pierwszych oskarżonych aresztowano w związku ze sprawą Číhošťu. Opat klasztoru premonstratensów w Želivie Bohumil Vít Tajovský został zatrzymany 30 stycznia 1950 roku, a opat z Novej Říše Augustin Machalka – 3 lutego. Stanislava Bartáka aresztowano 8 lutego. Pozostałych zakonników zatrzymano między 14 a 18 marca^[2].

Ostateczny wybór dziesięciu oskarżonych należał do ministra sprawiedliwości i przewodniczącego Państwowego Urzędu do Spraw Kościelnych Alexeja Čepički. Wśród nich znaleźli się przełożeni zakonni, znani teologowie, kaznodzieje, wychowawcy młodzieży i redaktorzy wpływowych czasopism katolickich. Dziewięciu oskarżonych było Czechami, natomiast jedynym Słowakiem był greckokatolicki redemptorysta Ján Ivan Mastiliak^[2].

Śledztwo prowadzono w przyspieszonym tempie. Ostatniego z oskarżonych, Františka Šilhana, zatrzymano 18 marca, natomiast akt oskarżenia był gotowy już 27 marca. Podczas przesłuchań stosowano przemoc fizyczną i psychiczną, pozbawianie snu, długotrwałe przesłuchania oraz naciski mające skłonić więźniów do podpisania przygotowanych zeznań. Późniejsze badania wykazały, że materiał dowodowy był niewystarczający, a część zarzutów oparto na wypaczonych faktach lub dowodach wytworzonych przez funkcjonariuszy bezpieczeństwa^[2][1].

Przygotowaniem postępowania zajmowała się komisja koordynacyjna złożona z przedstawicieli Ministerstwa Sprawiedliwości, prokuratury, StB i Państwowego Urzędu do Spraw Kościelnych. Przed rozpoczęciem rozprawy sędziowie i prokuratorzy omawiali scenariusz procesu, podział pytań oraz oczekiwany sposób prowadzenia przesłuchań. Wina oskarżonych i zasadnicza wysokość kar były uzgadniane poza salą sądową^[2].

W procesie sądzono dziesięciu zakonników:

• Augustin Machalka – premonstratens, od 1945 roku opat klasztoru w Novej Říši, były więzień niemieckich obozów koncentracyjnych Auschwitz, Buchenwald i Dachau;
• Bohumil Vít Tajovský – premonstratens, opat klasztoru w Želivie, kaznodzieja i wychowawca młodzieży;
• František Šilhan – jezuita, filozof i teolog, od 1945 roku prowincjał czeskiej prowincji Towarzystwa Jezusowego;
• Silvestr Braito – dominikanin, teolog i profesor w Ołomuńcu, założyciel i redaktor naczelny czasopisma Na hlubinu;
• Ján Ivan Mastiliak – słowacki duchowny greckokatolicki i redemptorysta, wykładowca seminarium zakonnego w Obořišti, znawca chrześcijaństwa wschodniego i rosyjskiej myśli religijnej;
• Adolf Kajpr – jezuita, kaznodzieja i publicysta, były redaktor naczelny tygodnika Katolík, w latach 1941–1945 więzień niemieckich obozów koncentracyjnych;
• František Mikulášek – jezuita, duszpasterz młodzieży i redaktor czasopisma Dorost;
• Jan Blesík – redemptorysta, misjonarz ludowy i minister domu zakonnego redemptorystów w Pradze;
• Josef Jan Urban – franciszkanin, teolog i pisarz, były prowincjał franciszkanów, założyciel instytutu Studium Catholicum oraz wspólnoty sióstr Apostolatu III Zakonu św. Franciszka;
• Stanislav Barták – premonstratens, prowizor, czyli zarządca spraw gospodarczych klasztoru w Novej Říši^[2].

W przeciwieństwie do kilku pozostałych oskarżonych Braito, Kajpr, Mikulášek, Mastiliak i Urban nie byli w chwili aresztowania wyższymi przełożonymi zakonnymi. Zostali wybrani ze względu na znaczenie jako teologowie, publicyści, kaznodzieje i organizatorzy działalności duszpasterskiej.

Akt oskarżenia przedstawiał Watykan jako ośrodek międzynarodowego spisku przeciwko Związkowi Radzieckiemu i państwom demokracji ludowej. Według prokuratury poszczególnym zakonom miały zostać przydzielone określone zadania w ramach rzekomej działalności wywrotowej:

• premonstratensi mieli przygotowywać zbrojne powstanie i gromadzić broń;
• jezuici i redemptoryści mieli prowadzić działalność szpiegowską oraz oddziaływać na młodzież;
• franciszkanie mieli podczas misji ludowych zachęcać mieszkańców wsi do sprzeciwiania się kolektywizacji;
• dominikanin Silvestr Braito miał czuwać nad zachowaniem antypaństwowego kierunku polityki kościelnej^[2].

Dziewięciu oskarżonym, z wyjątkiem Bartáka, zarzucono zdradę stanu na podstawie ustawy nr 231/1948 o ochronie republiki. Machalkę, Tajovskiego, Šilhana, Braitę, Mastiliaka, Kajpra, Blesíka i Urbana oskarżono ponadto o szpiegostwo. Bartákowi zarzucono niepowiadomienie władz o przygotowywanym przestępstwie^[2].

Machalka i Tajovský zostali oskarżeni o przechowywanie w klasztorach broni przeznaczonej do wykorzystania podczas powstania. Późniejsza rewizja postępowania wykazała, że organy bezpieczeństwa manipulowały materiałem dowodowym, a zarzut istnienia zorganizowanego spisku zakonów nie znajdował potwierdzenia w faktach^[2][3].

Rozprawa odbywała się od 31 marca do 5 kwietnia 1950 roku w siedzibie Państwowego Sądu na Pankrácu w Pradze. Składowi orzekającemu przewodniczył Jaroslav Novák. W składzie znaleźli się ponadto sędziowie Otakar Matoušek i Vladimír Podčepický oraz ławnicy Cyril Churý i Anna Součková. Oskarżenie reprezentowali prokuratorzy Karel Čížek, Josef Urválek i Ludmila Brožová^[1][2].

Oskarżonych celowo ubrano w habity, aby podkreślić zakonny charakter procesu i przenieść zarzuty stawiane poszczególnym osobom na całe wspólnoty zakonne. Władze zorganizowały obecność na sali przedstawicieli zakładów pracy i organizacji społecznych. Na rozprawę sprowadzano również delegacje robotników, między innymi ze wschodniej Słowacji^[2].

Proces był szeroko relacjonowany przez prasę, transmitowany w radiu i filmowany. Wypowiedzi prokuratorów oraz wybrane fragmenty przesłuchań miały przedstawić klasztory jako ośrodki luksusu, szpiegostwa i wrogości wobec klasy robotniczej. Obrońcy byli wyznaczeni z urzędu i nie mieli możliwości prowadzenia niezależnej obrony ani podważenia politycznie ustalonej konstrukcji aktu oskarżenia^[2].

W toku przygotowań prokuratura rozważała wystąpienie o karę śmierci dla czterech oskarżonych. Ostatecznie zastępca ministra sprawiedliwości Karel Klos zalecił, aby przynajmniej jeden z nich otrzymał dożywotnie więzienie. Uzasadniał to potrzebą przekonania opinii publicznej, że zgromadzony materiał był poważny, a władze nie obawiały się wymierzenia surowej kary. Do tej roli wybrano Mastiliaka, chociaż jeszcze kilka dni przed procesem urzędnicy przyznawali, że nie dysponowali wystarczającymi dowodami jego działalności szpiegowskiej^[2].

5 kwietnia 1950 roku Państwowy Sąd w Pradze ogłosił następujące wyroki:

• Ján Ivan Mastiliak – dożywotnie ciężkie więzienie;
• Augustin Machalka – 25 lat ciężkiego więzienia;
• František Šilhan – 25 lat;
• Bohumil Vít Tajovský – 20 lat;
• Silvestr Braito – 15 lat;
• Josef Jan Urban – 14 lat;
• Adolf Kajpr – 12 lat;
• Jan Blesík – 10 lat;
• František Mikulášek – 9 lat;
• Stanislav Barták – 2 lata^[2].

Kary ciężkiego więzienia zaostrzono okresowym stosowaniem tak zwanego twardego łoża. Oskarżonym wymierzono ponadto grzywny od 10 do 50 tysięcy koron. Wobec wszystkich poza Bartákiem orzeczono konfiskatę całego majątku oraz utratę praw obywatelskich na dziesięć lat. Barták został pozbawiony praw na trzy lata^[2].

Prokuratura odwołała się od części wyroku, formalnie domagając się podwyższenia kar. 26 października 1950 roku Sąd Najwyższy zwiększył karę Jana Blesíka z 10 do 12 lat więzienia. Pozostałe zasadnicze rozstrzygnięcia utrzymano w mocy^[2].

Procesowi towarzyszyła zorganizowana kampania propagandowa. W prasie publikowano artykuły przedstawiające zakonników jako zdrajców, agentów Watykanu i przeciwników pokoju. W zakładach pracy przygotowywano rezolucje popierające wyroki, a do sądu kierowano rzekomo spontaniczne listy pracowników domagających się ukarania oskarżonych^[2].

Władze wykorzystywały proces do kompromitowania nie tylko skazanych, lecz także życia zakonnego jako takiego. Zakony przedstawiano jako bogate, pasożytnicze organizacje służące zagranicznym mocarstwom. Kontakty z zagranicznymi przełożonymi zakonnymi, studia odbyte w Rzymie lub utrzymywanie relacji z papieską internuncjaturą uznawano za dowody szpiegostwa.

Proces wywołał zaniepokojenie wśród katolików. Oskarżeni byli znanymi duszpasterzami, kaznodziejami i publicystami. W anonimowych relacjach kierowanych do władz wskazywano, że wierni odbierali postępowanie jako zbiorowy proces przeciwko Kościołowi i porównywali rozprawę, odbywającą się w okresie poprzedzającym Wielkanoc, do misterium Męki Pańskiej^[2].

Proces stanowił bezpośrednie przygotowanie do Akcji K. Jego celem było przekonanie społeczeństwa, że zakony i klasztory stanowiły zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa, a ich likwidacja była koniecznym działaniem obronnym.

Osiem dni po ogłoszeniu wyroków, w nocy z 13 na 14 kwietnia 1950 roku, funkcjonariusze StB i Korpusu Bezpieczeństwa Narodowego oraz członkowie Milicji Ludowej zajęli pierwsze klasztory. Zakonników wywożono do klasztorów centralizacyjnych i ośrodków internowania, a należące do wspólnot budynki oraz majątek przejmowało państwo^[3].

Proces stał się również wzorcem dla kolejnych postępowań antykościelnych, między innymi procesu „Zela i inni” przeciwko biskupowi pomocniczemu Stanislavowi Zeli i ośmiu innym duchownym oraz procesu słowackich biskupów Jána Vojtaššáka, Michala Buzalki i Pavla Petera Gojdiča^[1].

Po ogłoszeniu wyroku skazanych przetrzymywano początkowo w więzieniu na Pankrácu, a następnie przewieziono do Mírova i Valdic. W Valdicach umieszczono ich w ścisłej izolacji. Mogli wychodzić na krótki spacer jedynie dwa razy w tygodniu, nie wolno im było prowadzić korespondencji ani utrzymywać kontaktu z pozostałymi więźniami^[2].

W listopadzie 1950 roku część skazanych ponownie przewieziono do więzienia w Ruzyni i przesłuchiwano w związku z przygotowywanymi procesami biskupów. W kolejnych latach osadzano ich między innymi w więzieniach w Leopoldovie, Mírovie i Valdicach.

Stanislav Barták opuścił więzienie po odbyciu dwuletniej kary. František Mikulášek odbył pełną dziewięcioletnią karę. Machalka, Tajovský, Braito i Urban zostali zwolnieni pod koniec lat 50. lub podczas amnestii w 1960 roku. Šilhan i Mastiliak odzyskali wolność dopiero w 1965 roku. Kara Mastiliaka została wcześniej zamieniona z dożywotniego więzienia na 25 lat^[1][2].

Adolf Kajpr nie doczekał uwolnienia. Zmarł 17 września 1959 roku w więzieniu w Leopoldovie po zawale serca. Współwięźniowie wskazywali, że nie udzielono mu na czas właściwej pomocy lekarskiej^[4].

Po zwolnieniu większość skazanych nadal podlegała ograniczeniom administracyjnym. Nie mogli powrócić do klasztorów ani swobodnie wykonywać posługi kapłańskiej. Wielu kierowano do pracy fizycznej, pozostawiano pod nadzorem StB albo umieszczano w domach przeznaczonych dla internowanych duchownych.

Po upadku komunizmu postępowanie uznano za bezprawny proces polityczny. W 1993 roku wszyscy skazani zostali w pełni zrehabilitowani przez sąd. Badania dokumentów ujawniły wcześniejsze ustalanie winy i kar, ingerencję przedstawicieli partii komunistycznej i Ministerstwa Sprawiedliwości w pracę sądu, stosowanie niedozwolonych metod śledczych oraz brak możliwości rzeczywistej obrony^[1][2].

Proces Machalka i inni jest uznawany za jeden z podstawowych przykładów tak zwanej sprawiedliwości gabinetowej w komunistycznej Czechosłowacji, w której rozstrzygnięcia sądowe przygotowywano na politycznych naradach przed rozpoczęciem rozprawy. Jego znaczenie wykraczało poza ukaranie dziesięciu zakonników: miał on dostarczyć ideologicznego uzasadnienia likwidacji całego zorganizowanego życia zakonnego w państwie.

• Akcja K
• Prześladowania Kościoła katolickiego w Czechosłowacji
• cud w Číhošťu
• Josef Toufar
• proces pokazowy
• Státní bezpečnost

• Daniel Atanáz Mandzák: Dokumenty k procesu s Augustinom A. Machalkom a spol.. Bratislava: Ústav pamäti národa, 2009. ISBN 978-80-89335-14-5. (słow.).
• Daniel Atanáz Mandzák: Agent a špión Vatikánu. Redemptorista Ján Ivan Mastiliak – slovenský účastník monsterprocesu proti Augustinu Antonínu Machalkovi a spol.. Bratislava: Ústav pamäti národa, 2008. ISBN 978-80-89335-03-9. (słow.).
• JanJ. Stříbrný JanJ. (red.), Církevní procesy padesátých let, Kostelní Vydří: Karmelitánské nakladatelství, 2002, ISBN 80-7192-667-1  (cz.).
• Karel Kaplan: Stát a církev v Československu v letech 1948–1953. Brno: Doplněk, 1993. ISBN 80-85765-27-6. (cz.).
• Vojtěch Vlček: Perzekuce mužských řádů a kongregací komunistickým režimem 1948–1964. Olomouc: Matice cyrilometodějská, 2004. ISBN 80-7266-179-5. (cz.).

• Proces „Machalka i inni” w serwisie czeskiego Instytutu Badania Reżimów Totalitarnych (cz.)
• Dokumenty procesu na stronie słowackiego Instytutu Pamięci Narodu (słow.)