Przegorzan kulisty

Przegorzan kulisty
Ilustracja
Morfologia
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

astropodobne

Rząd

astrowce

Rodzina

astrowate

Podrodzina

Carduoideae

Rodzaj

przegorzan

Gatunek

przegorzan kulisty

Nazwa systematyczna
Echinops sphaerocephalus L.
Sp. pl. 2:814. 1753[3]
Synonimy
  • Echinops viscosus Rchb.[4]
Kwiatostan
Dojrzewające owoce

Przegorzan kulisty, przegorzan lepki (Echinops sphaerocephalus L.) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych. Rodzimy obszar występowania obejmuje Azję Zachodnią w strefie klimatu umiarkowanego oraz wschodnią i południową Europę. Jako gatunek zawleczony lub introdukowany rozprzestrzenił się także w krajach środkowej i północnej Europy, w Australii i Ameryce Północnej. Jest też uprawiany w wielu krajach świata[5][6]. Status gatunku we florze Polski: kenofit. Jest obecnie rośliną średnio pospolitą[7] w części niżowej, rzadką w górach i na północy[8].

Morfologia

Łodyga
Wzniesiona, osiągająca do 1,8 m wysokości, w górnej części rozgałęziona. Żebrowana, wełnisto i gruczołowato owłosiona, z najwyższymi odgałęzieniami biało filcowatymi[9].
Liście
Ulistnienie skrętoległe. Liście siedzące i obejmujące łodygę, tylko najniższe zwężone w ogonek u nasady. Blaszki do 30 cm długości i 20 cm szerokości, są pierzastodzielne, o trójkątnie lancetowatych lub trójkątnych odcinkach. Końce klap i ząbków są kłująco kolczaste, z kolcami do 6 mm długości. Z wierzchu blaszki występują gruczołowate włoski, od spodu blaszki są biało kutnerowate[9].
Kwiaty
Rurkowate, zebrane w kulistą główkę o średnicy do ok. 5 cm, podpartą podsadką. Główka złożona jest z licznych jednokwiatowych koszyczków. Każdy z tych koszyczków ma długość ok. 2 cm i otoczony jest szczecinkami dwukrotnie krótszymi od łusek okrywy. Zewnętrzne listki okrywy prawie do nasady podzielone są na szczecinki i ogruczolone na wierzchołkach. Korona kwiatu niebieska, o rurce długości 6 mm i 5 równowąskich łatkach o długości ok. 7 mm. Wszystkie kwiaty są rurkowate. Zielonawe pylniki zrośnięte są w rurkę i osadzone na krótkich nitkach przyrośniętych do rurki korony. Ponad rurką pylników wystają dwa rozchylone ramiona znamienia[9].
Owoce
Niełupki o długości 8–12 mm. Na szczycie ze szczeciniastym rąbkiem przesłoniętym rudymi włoskami pokrywającymi cały owoc[9].
Gatunki podobne
W Europie Środkowej poza tym gatunkiem dziczeje także przegorzan węgierski E. exaltatus, różniący się białymi kwiatami i szczecinkowato owłosioną górną stroną blaszki. Nierzadko uprawiany jest też przegorzan pospolity E. ritro o liściach z wierzchu nagich. Gatunek ten ma poza tym liście podwójnie pierzastodzielne (pozostałe ww. są pojedynczo pierzastodzielne) i jest wyraźnie niższy – do 1 m (pozostałe sięgają do 2 m)[9].

Biologia i ekologia

Bylina, hemikryptofit[7]. Kwitnie w lipcu i sierpniu[9].

W naturalnym zasięgu rośnie na stepach i w widnych zaroślach. Na obszarach introdukcji zwykle na przydrożach, nasypach kolejowych, rumowiskach[9]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla SubAll. Onopordenion i Ass. Onopordetum-acanthii[10].

Zastosowanie

  • Roślina miododajna. Bywa czasami uprawiany w tym celu (wydajność ok. 450 kg bardzo dobrego miodu z hektara)[11]. Zakwita w drugim roku uprawy.
  • Roślina lecznicza. Owoce zawierają echinopsynę stosowaną dla zwiększenia pobudliwości rdzenia kręgowego i ciśnienia krwi oraz ogólnie wzmacniająco, w dużych dawkach powoduje drgawki[12].

Przypisy

  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. ↑ Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
  3. ↑ The International Plant Names Index. [dostęp 2014-12-03].
  4. ↑ The Plant List. [dostęp 2014-11-20].
  5. ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2014-12-02].
  6. ↑ Echinops sphaerocephalus L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-04-11].
  7. 1 2 Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  8. ↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, Adam Zając, Maria Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 205, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 Krzysztof Rostański, Echinops L., Przegorzan, [w:] Bogumił Pawłowski, Adam Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom XII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 399-402.
  10. ↑ 2Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  11. ↑ POŻYTKI.PL – O pszczołach, miodzie i roślinach miododajnych – artykuły. [dostęp 2007-01-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-27)].
  12. ↑ Czikow P., Łaptiew J., ,,Rośliny lecznicze i bogate w witaminy", Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1988

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.