Przylepek dziewanniak
| Synopsia sociaria | |||
| (Hübner, 1799) | |||
 Imago | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Gromada | |||
| Rząd | |||
| Podrząd | |||
| Rodzina | |||
| Podrodzina |
Ennominae | ||
| Plemię |
Gnophini | ||
| Rodzaj |
Synopsia | ||
| Gatunek |
przylepek dziewanniak | ||
| Synonimy | |||
| |||
Przylepek dziewanniak[1][2](Synopsia sociaria) – gatunek motyla z rodziny miernikowcowatych i podrodziny Ennominae. Zamieszkuje Europę oraz zachodnią i środkową część Azji. Gąsienice żerują na roślinach zielnych, krzewinkach oraz drzewach i krzewach liściastych.
Taksonomia
Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1799 roku przez Jacoba Hübnera pod nazwą Geometra sociaria[3][4]. W 1825 roku umieszczony został przez tego samego autora w nowym rodzaju Synopsia, dla którego stanowi gatunek typowy[3].
Morfologia
Owad dorosły
Samce osiągają od 29 do 37 mm, a samice od 41 do 42 mm rozpiętości skrzydeł[1].
Głowa ma ssawkę uwstecznioną do formy pary krótkich pręcików[5]. Czułki samicy są nitkowate, samca z grzebykowaniem[1][5], zazwyczaj nie dochodzącym do samego ich wierzchołka[5].
Skrzydła mają jasne, szarobrunatne tło z różnie zaznaczonym ciemnym przyprószeniem i niewyraźnym wzorem obejmującym wąskie przepaski i plamę środkową[1][5]. Przednie skrzydło ma przepaskę zewnętrzną z dużym zębem na przedzie i mniejszym zębem w tyle. Skrzydło tylne ma na zewnętrznej krawędzi duże wycięcie, ku któremu wygina się jego zewnętrzna przepaska[1]. Użyłkowanie skrzydła przedniego cechuje się żyłką subkostalną połączoną z pierwszą żyłką radialną, która to z kolei odchodzi od żyłki radialnej drugiej[5].
Genitalia samca cechują się dobrze wykształconym gnatosem, wyraźnie dwuwierzchołkowym unkusem, kostą z kolczastym wyrostkiem oraz obecnością kilku dużych cierni w edeagusie[5].
Stadia rozwojowe
Jaja mają owalny kształt i liczne rowki na chorionie. Początkowo ubarwione są żółto, z czasem jednak przechodzą w ciemny, fioletowo-czerwony kolor[6].
Ubarwienie gąsienicy jest zmienne[5], zwykle szarobrązowe[6] z jasnym spodem[5]. Podłużne paski grzbietowe i boczne często bywają słabo zaznaczone[6]. W tylnym końcu ciała obecne jest brunatne i białe nakrapianie[5].
Poczwarka jest wydłużona, ubarwiona czarnobrązowo z jasnymi wcięciami segmentów. Kremaster jest stożkowaty i wyposażony na wierzchołku w dwie małe, zakrzywione szczecinki[6].
Biologia i ekologia
Owad rozmieszczony od nizin po niewysokie obszary górskie, w Alpach dochodzący do wysokości 1500 m n.p.m.[6] Zasiedla widne bory sosnowe, wrzosowiska, nagrzane stoki o kserotermicznej roślinności, murawy psammofilne, garig i nieużytki[1][2][7].
Gąsienice są polifagicznymi fitofagami. Do ich roślin pokarmowych należą: babki, bylice (w tym polna), chabry, dęby, janowce, komonica zwyczajna, lawendy, macierzanki, retam, rokitnik zwyczajny, szczodrzenica sitowata, szypliny, śliwa tarnina, tamaryszki, wrzos zwyczajny, żarnowiec miotlasty i żmijowiec zwyczajny[8][1].
W większości zasięgu w ciągu roku występują dwa pokolenia[2]. Osobniki dorosłe pierwszego z nich latają od końca marca lub kwietnia do czerwca, drugiego zaś od lipca lub sierpnia do września lub początku października[1][6]. W niektórych regionach, np. północnych przedgórzach Alp, występuje tylko jedno pokolenie latające w lipcu i sierpniu. Postacie dorosłe aktywne są nocą[6]. Zimowanie odbywa się w stadium gąsienicy[7].
Rozprzestrzenienie
Gatunek palearktyczny. W Europie znany jest z Portugalii, Hiszpanii, Andory, Francji, Belgii, Holandii, Niemiec, Szwajcarii, Austrii, Włoch, San Marino, Litwy, Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Białorusi, Ukrainy, Mołdawii, Rumunii, Bułgarii, Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Serbii, Czarnogóry, Kosowa, Albanii, Macedonii Północnej, Grecji oraz europejskich części Rosji i Turcji[9][4]. W Azji podawany jest z syberyjskiej części Rosji, Gruzji, Armenii, Azerbejdżanu, anatolijskiej części Turcji, Kazachstanu, Uzbekistanu, Kirgistanu i Iranu[9][3].
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Krzysztof Jonko: Synopsia sociaria (Hübner, 1799). [w:] Lepidoptera Mundi [on-line]. [dostęp 2025-08-24].
- 1 2 3 Synopsia sociaria – Przylepek dziewanniak. [w:] Insektarium.net [on-line]. [dostęp 2025-08-24].
- 1 2 3 Markku Savela: Synopsia Hübner, [1825]. [w:] Funet.fi [on-line]. [dostęp 2025-08-24].
- 1 2 Synopsia sociaria (Hübner, 1799). [w:] Pan-European Species directories Infrastructure Portal [on-line]. [dostęp 2025-08-23].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Stanisław Błeszyński: Klucze do oznaczania owadów Polski cz. XXVII Motyle – Lepidoptera, zeszyt 46c. Miernikowce – Geometridae. Podrodzina Selidoseminae. Warszawa: Polski Związek Entomologiczny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966.
- 1 2 3 4 5 6 7 Walter Forster, Theodor A. Wohlfahrt: Die Schmetterlinge Mitteleuropas. Band 5: Spanner. (Geometridae). Stuttgart: Franckh’sche Verlagshandlung, 1981. ISBN 3-440-04951-5.
- 1 2 Wolfgang Wagner: Synopsia sociaria (Hübner, [1799)]. [w:] Pyrgus.de European Lepidoptera and their ecology [on-line]. 2005-2025. [dostęp 2025-08-24].
- ↑ W.N. Ellis: Synopsia sociaria (Hübner, 1799). [w:] Plant Parasites of Europe [on-line]. 2001-2025. [dostęp 2025-08-25].
- 1 2 Synopsia sociaria (Hübner, [1799) Sandrasen-Braunstreifenspanner]. [w:] Lepiforum e.V. [on-line]. [dostęp 2025-08-23].