Purchatnica piaskowa
 | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Typ | |
| Klasa | |
| Rząd | |
| Rodzina | |
| Rodzaj | |
| Gatunek |
purchatnica piaskowa |
| Nazwa systematyczna | |
| Pisolithus arhizus (Scop.) Rauschert Z. Pilzk. 25(2): 50 (1959) | |
Purchatnica piaskowa (Pisolithus arhizus (Scop.) Rauschert) – gatunek grzybów z rodziny tęgoskórowatych (Sclerodermaceae)[1].
Systematyka i nazewnictwo
Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Pisolithus, Sclerodermataceae, Boletales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].
Po raz pierwszy zdiagnozował go w 1786 r. Giovanni Antonio Scopoli jako gatunek purchawki, nadając mu nazwę Lycoperdon arrizon. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu Stephan Rauschert w 1959 r.[1] Ma 40 synonimów[2]. Nazwę polską nadał Franciszek Błoński w 1896 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też pod nazwami purchatnica bulwiasta i grochówka bulwiasta[3].
Morfologia
Średnica 3–13 cm, kształt maczugowaty, lub odwrotnie gruszkowaty, z długą, płonną podstawą, często w kształcie trzonu. Ma ona długość 2–18 cm i szerokość 1–8 cm, nieregularny kształt, dołem jest zaokrąglona, klinowata lub korzeniowata, przerastająca podłoże. Młode okazy są mięsiste, prawie całkowicie zagłębione w podłożu, dojrzałe wystają z niego. Perydium jednowarstwowe, cienkie, o powierzchni gładkiej lub chropowatej, czasami z garbkiem na szczycie. Młode osobniki mają barwę ochrowożółtą, starsze ciemnobrązową. Gleba początkowo jasnożółta, potem siarkowożółta, w końcu brązowa. W młodych owocnikach jest marmurkowata, podzielona strzępkami tramy na komory tworzące perydiole. W perydiolach tych powstają podstawki i zarodniki. W dojrzałych owocnikach perydium rozpada się, uwalniając zarodniki[4].
Zmienność kształtu w obrębie gatunku jest bardzo duża[4].
- Cechy mikroskopowe
Podstawki maczugowate, 4-zarodnikowe z krótkimi sterygmami. Zarodniki kuliste, o średnicy 9–10,5 μm, powierzchni gęsto pokrytej brodawkami i barwie ciemnobrązowej lub czekoladowo-brunatnej. Włośni brak, występuje natomiast nibywłośnia o hialinowych septowanych strzępkach[4].
Występowanie i siedlisko
Występuje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, zarówno w strefach o klimacie umiarkowanym, jak i tropikalnym[4]. W Europie na północy sięga po 64,3 stopień szerokości geograficznej na Półwyspie Skandynawskim[5]. W polskim piśmiennictwie naukowym do 2003 r. gatunek notowany na kilkunastu stanowiskach w różnych miejscach Polski[3]. Znajduje się na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski. Ma status R – gatunek potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu geograficznego i małych obszarów siedliskowych[6].
Owocniki pojawiają się pojedynczo lub gromadnie w świetlistych lasach i na ich obrzeżach, leśnych drogach, wrzosowiskach, a nawet na wydmach. Rośnie na podłożu piaszczystym lub krzemionkowej glebie[4].
Znaczenie
Grzyb mykoryzowy. Purchatnica piaskowa jest w leśnictwie jednym z grzybów stosowanych do sztucznej mykoryzacji sadzonek drzew. Wchodzi z nimi w mykoryzę, przyspieszając wzrost sadzonek[7]
Dawniej była używana jako naturalny barwnik do farbowania tkanin[8].
Przypisy
- 1 2 3 Index Fungorum [online] [dostęp 2017-09-20] (ang.).
- ↑ Species Fungorum [online] [dostęp 2019-09-20] (ang.).
- 1 2 Władysław Wojewoda, Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 529, ISBN 83-89648-09-1, OCLC 749547600.
- 1 2 3 4 5 Wanda Rudnicka-Jezierska, Grzyby (Mycota). Tom XXIII. Podstawczaki (Basidiomycetes): purchawkowe (Lycoperdales), tęgoskórowe (Sclerodematales), pałeczkowe (Tulostomatales), gniazdnicowe (Nidulariales), sromotnikowe (Phallales), osiakowe (Podaxales), Kraków: Instytut Botaniki PAN, 1991, s. 100, ISBN 83-85444-01-7.
- ↑ Discover Life Maps [online] [dostęp 2017-09-20].
- ↑ Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg, Czerwona lista roślin i grzybów Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, PAN, 2006, s. 68, ISBN 83-89648-38-5.
- ↑ Ektomikoryzy. Nowe biotechnologie w polskim szkółkarstwie leśnym [online] [dostęp 2017-09-20].
- ↑ Roberts P, Evans S., The Book of Fungi, Chicago, Illinois: University of Chicago Press., 2011, s. 525, ISBN 978-0-226-72117-0.