Raoul Wallenberg

Urodził się w rodzinie szwedzkich bankierów i przemysłowców, jego ojcem był Raoul Oscar Wallenberg, oficer marynarki wojennej, zmarły na raka trzy miesiące przed narodzinami syna, a matką Maria „Maj” Sofia Wising. W latach 1931–1935 studiował architekturę na amerykańskim Uniwersytecie Michigan. Nauczył się tam trzech języków: angielskiego, niemieckiego i francuskiego^[1]. Po uzyskaniu dyplomu wrócił do Szwecji, jednak uprawnienia zdobyte w Stanach Zjednoczonych nie pozwalały mu pracować jako architekt w Szwecji.

W 1936 rozpoczął działalność zawodową. Pracował w przedstawicielstwie handlowym w Kapsztadzie (ZPA) w firmie sprzedającej materiały budowlane, a następnie w oddziale holenderskiego banku w Hajfie, gdzie po raz pierwszy zetknął się z problematyką zbrodni nazistowskich popełnianych na Żydach^[2].

Przez swojego wuja, Jacoba Wallenberga, Wallenberg poznał Kalmana Lauera – budapeszteńskiego Żyda, który prowadził firmę specjalizującą się w imporcie i eksporcie produktów spożywczych^[2]. W ciągu ośmiu miesięcy Wallenberg stał się jej współwłaścicielem i międzynarodowym dyrektorem. Jednocześnie przez ten czas poznawał historie Żydów z terenów okupowanych przez nazistów i niemiecką biurokrację, co w przyszłości pozwoliło mu na uratowanie wielu istnień ludzkich^[3].

Od zajęcia Węgier w marcu 1944 Niemcy w ciągu siedmiu tygodni eksterminowali niemal pół miliona Żydów węgierskich. W lipcu rząd w Sztokholmie przygotował Wallenberga do wyjazdu na Węgry. Gdy przybył do Budapesztu 9 lipca 1944 jako sekretarz szwedzkiej ambasady, pozostała tam około 250-tysięczna gmina żydowska, która w 1944 została zagrożona eksterminacją ze strony nazistów. Akcję finansowali Amerykanie. Ratunku poszukiwano w ambasadach państw neutralnych, które udzielały Żydom pomocy poprzez przyznawanie obywatelstwa i paszportów, gwarantujących nietykalność. Wallenberg, działając z ramienia powołanej przez Roosevelta Komisji do spraw Uchodźców Wojennych^[4], wystawił szwedzkie paszporty dla mniej więcej dziesięciu tysięcy Żydów. Od 300 do 400 osób zatrudnił w ambasadzie szwedzkiej. Żydów umieszczał w domach objętych immunitetem. Wallenberg zbudował dla nich sieć kontaktową, zorganizował opiekę lekarską i dystrybucję żywności. Zadbał też o stworzenie dla Żydów domów dziecka i domów opieki dla starców. Działania prowadzone były także przez innych pracowników ambasady Szwecji. Działania Wallenberga, w połączeniu ze staraniami nuncjatury apostolskiej w Budapeszcie oraz Szwedzkiego Czerwonego Krzyża i Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża, doprowadziły do ocalenia około 100 tysięcy Żydów.

W styczniu 1945, kiedy Armia Czerwona była o krok od zdobycia Budapesztu, Wallenberg zamierzał przedostać się do Debreczyna. Chciał tam spotkać się z dowódcą frontu sowieckiego, marszałkiem Rodionem Malinowskim, a potem wrócić do Szwecji. Do Debreczyna nie dotarł. Po drodze Szweda wraz z kierowcą zatrzymali sowieccy żołnierze 13 stycznia 1945.

Ostatni raz był widziany 17 stycznia 1945, gdy został wywieziony przez żołnierzy, najprawdopodobniej na spotkanie z gen. Rodionem Malinowskim^[5].

Według teorii węgierskiego historyka Krisztiána Ungváryego zarzut szpiegostwa był wyłącznie pretekstem, podczas gdy w rzeczywistości Wallenberga aresztowano, ponieważ posiadał wiedzę na temat zbrodni katyńskiej. Tę koncepcję za wiarygodną uznawali także historycy zachodni, między innymi Alex Kershaw^[6]. Szwed wiedział o zbrodni katyńskiej, ponieważ miał wgląd w materiał dowodowy prof. Ferenca Orsósa – węgierskiego lekarza, prezesa Węgierskiej Izby lekarskiej – który był członkiem Międzynarodowej Komisji Lekarskiej badającej w 1943 sowiecki mord w Katyniu. Orsós prowadził w Katyniu sekcje zwłok i przesłał do Budapesztu obszerną dokumentację zbrodni i nawet czaszkę jednego z oficerów wydobytą z dołów śmierci. Gdy Sowieci zajęli Budapeszt, materiały zarekwirowano, a za Orsósem wysłano listy gończe i specjalne komando egzekutorów z NKWD. Orsós schronił się w Zachodniej Europie. Sowieci w bezsilności postanowili wyeliminować wszystkich, którzy znali wyniki jego badań, w tym Wallenberga^[7].

8 marca 1945 radzieckie radio podało fałszywą informację, że Wallenberg został zabity w drodze do Debreczyna przez niemieckich lub węgierskich faszystów^[8].

Po zaginięciu 17 stycznia 1945 najprawdopodobniej został osadzony w więzieniu na Łubiance. W 1957 Związek Radziecki opublikował dokument, zgodnie z którym Wallenberg zmarł 17 lipca 1947. W 1991 ujawniono dokumenty KGB, według których zmarł 23 lipca 1947^[9][10]. Mimo to, przez lata pojawiały się osoby osadzone na Łubiance, które twierdziły, że spotkały Wallenberga lub kontaktowały się z nim.

5 października 1981 Raoul Wallenberg uzyskał – dzięki zaangażowaniu kongresmena Toma Lantosa, Żyda, który zawdzięczał mu życie – honorowe obywatelstwo amerykańskie, a później także kanadyjskie (1985) oraz izraelskie (1986). Instytut Jad Waszem uhonorował go medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata^[5].

W 2016 roku Szwecja oficjalnie uznała Wallenberga za zmarłego i ustaliła 31 lipca 1952 jako datę śmierci^[11].