Ratusz w Krobi

Najstarsze wzmianki o ratuszu w Krobi pochodzą prawdopodobnie jeszcze z XV wieku^[2]. Przez długi czas brakowało jednak źródeł pozwalających określić jego formę, lokalizację lub czas powstania. Andrzej Miałkowski sugerował nawet, że we wcześniejszym okresie miasto mogło początkowo nie posiadać wyodrębnionej siedziby władz miejskich^[3].

Analiza ksiąg miejskich przeprowadzona przez Piotra Kmiecika i Justynę Kleszcz wykazała jednak, że przed budową ratusza z 1723 roku w Krobi istniał starszy, drewniany budynek ratuszowy^[4]. W zapisie z 1722 roku burmistrz i wójt Krobi zezwolili Walentemu Trąbczyńskiemu na rozbiórkę części zrujnowanego ratusza i wykorzystanie pozyskanego drewna do odbudowy spalonego domu^[5]. W dokumencie podkreślono zły stan techniczny obiektu oraz postępujące rozkradanie jego konstrukcji.

Po rozbiórce starego ratusza część czynności administracyjnych i sądowych prowadzono tymczasowo w prywatnych domach burmistrzów, o czym świadczą formuły datacyjne zachowane w księgach miejskich z początku XVIII wieku^[6].

8 lipca 1723 roku zawarto kontrakt na budowę nowego ratusza^[7]. Dokument podpisali przedstawiciele władz miejskich Krobi, reprezentanci cechów oraz mistrz ciesielski Kacper Szeląg z Kobylina, określony w źródle jako „magister”. Zachowany kontrakt należy do najważniejszych źródeł dotyczących drewnianej architektury ratuszowej XVIII-wiecznej Wielkopolski, ponieważ szczegółowo opisuje planowany budynek, jego funkcje oraz podstawowe rozwiązania konstrukcyjne^[8].

Nowy ratusz został wzniesiony w południowo-zachodniej części rynku, poza jego geometrycznym środkiem^[9]. Według kontraktu miał formę dwukondygnacyjnego budynku drewnianego o wymiarach około 15 × 10,8 m, z galeriami określonymi w źródle jako „ganki w balasiki” oraz niewielką wieżą zwieńczoną kurkiem^[10]. Dach pokryto gontem.

Ratusz pełnił funkcje administracyjne, sądowe i handlowe. W budynku znajdowały się między innymi izba wielka, sala sądowa, pomieszczenia przeznaczone dla cechów i pospólstwa, a także jatki handlowe^[11]. W źródłach pojawiają się również informacje o funkcjonującym w ratuszu więzieniu miejskim^[12].

Na podstawie zapisów ksiąg miejskich przyjmuje się, że budynek został oddany do użytku pomiędzy lutym 1726 a majem 1727 roku^[13].

W drugiej połowie XVIII wieku stan techniczny ratusza zaczął się pogarszać^[14]. W księgach miejskich pojawiają się informacje o przeznaczaniu części grzywien na naprawy budynku oraz wzmianki świadczące o problemach związanych z jego utrzymaniem. Mimo pogarszającego się stanu technicznego ratusz nadal pełnił funkcje administracyjne i sądowe, a także wykorzystywany był jako więzienie miejskie^[15].

Opis miasta sporządzony przez administrację pruską w 1793 roku przedstawiał ratusz jako drewniany budynek „w reglówkę”, znajdujący się w bardzo złym stanie technicznym^[16]. Według późniejszych informacji publikowanych przez Edmunda Klinkowskiego obiekt miał problemy z ogrzewaniem, a jego konstrukcja była już częściowo zagrożona zawaleniem^[17].

Pomimo złego stanu budynku jeszcze w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku w ratuszu odbywały się licytacje oraz wykonywano kary więzienia^[18]. Na początku XIX wieku zrezygnowano jednak z dalszego użytkowania obiektu, a funkcje administracyjne ponownie przeniesiono do prywatnych domów.^[19]

Obecny murowany ratusz został wzniesiony około 1840 roku częściowo na miejscu wcześniejszego budynku drewnianego^[20]. Budynek zachował funkcję dominanty przestrzennej rynku i należy do najważniejszych obiektów historycznych miasta.

XVIII-wieczny ratusz w Krobi był budynkiem drewnianym o konstrukcji dostosowanej do możliwości finansowych niewielkiego miasta^[21]. Obiekt wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach około 15 × 10,8 m. Był to budynek dwukondygnacyjny, wyposażony w galerie określone w kontrakcie jako „ganki w balasiki” oraz niewielką wieżę zwieńczoną kurkiem^[22].

Na podstawie analizy źródeł Piotr Kmiecik i Justyna Kleszcz uznali, że ratusz mógł posiadać charakterystyczną dla części Wielkopolski zdwojoną konstrukcję ścian, łączącą elementy konstrukcji zrębowej i szkieletowej^[23]. Interpretację tę oparto między innymi na porównaniu zapisów kontraktu z opisami opublikowanymi przez Edmunda Klinkowskiego oraz analizie analogicznych obiektów drewnianych z terenu Wielkopolski^[24].

Układ funkcjonalny budynku łączył funkcje administracyjne, sądowe i handlowe^[25]. Na parterze znajdowały się między innymi izba wielka, sień, komora oraz jatki handlowe, natomiast na piętrze umieszczono salę sądową i pomieszczenia przeznaczone dla cechów oraz pospólstwa. W budynku funkcjonowało również więzienie miejskie^[26].

Istniejący ratusz jest dwukondygnacyjnym, podpiwniczonym budynkiem murowanym na planie prostokąta, zwróconym frontem w kierunku zachodnim. Został nakryty czterospadowym dachem z usytuowaną pośrodku czworoboczną wieżą. Zarówno wieża jak i frontowy ryzalit zostały zwieńczone krenelażem. Dostęp do wnętrza budynku rozwiązano przez dwubiegowe schody w elewacji frontowej. Parter boniowany z oknami prostokątnymi w opaskach, powyżej elewacje są gładkie a okna zwieńczone łukiem pełnym, z prostymi naczółkami. ^[27]